Russisch zionisme uit Shanghai

Het ene tijdschrift is het andere niet. Een aantal buitenlandse correspondenten van de Volkskrant beschrijft in een wekelijkse serie een tijdschrift dat in zijn of haar land verschijnt....

IN Israël verschijnen tientallen kranten en tijdschriften speciaal voor Russischtalige immigranten, wier aantal dit jaar het miljoen overschreed. Het oudste blad heet eenvoudig Bulletin, maar is er niet minder curieus om. Het wordt uitgegeven door Igud Yotzei Sin, oftewel de Associatie van Voormalige Inwoners van China in Israël.

'Sinds het einde van de negentiende eeuw trokken joden uit Rusland, en de latere Sovjet-Unie, naar China. Tijdens de Tweede Wereldoorlog herbergde vooral Shanghai een grote joodse gemeenschap. Toen de staat Israël in 1948 werd opgericht, kwamen velen hier naartoe', zegt Theodore ('Teddy') Kaufman, de drijvende kracht achter het in Tel Aviv uitgegeven blad.

Ook al is de oplage klein (nog geen 1200 exemplaren) en de frequentie van verschijning laag (vijf of zes keer per jaar), het Bulletin is in zekere zin illustratief voor de Israëlische samenleving. Die kent scherpe politieke, religieuze en etnische scheidslijnen. Wie tot een bepaalde groep behoort, klampt zich vaak vast aan leden van die groep, en mijdt andere landgenoten. Zo vormen de immigranten uit China een 'bevroren bevolkingsgroep', volgens een jonge Israëli van Russische afkomst die het blad regelmatig onder ogen krijgt.

'Het is allemaal nostalgie', zegt hij, bladerend door het blad, wijzend op titels als Rijden in een riksja, De Chinese Oskar Schindler, en Een vreemde haven. Een joodse jeugd in Shanghai tijdens de oorlog.

Op de hierbij afgedrukte omslag van het blad staat een foto van een reünie in huize Kaufman: twaalf dames op leeftijd die elkaar kennen uit hun schooljaren in Shanghai. Er wonen zo'n vijfduizend voormalige Chinese joden in Israël, de tweede en derde generatie incluis, vertelt Kaufman, die zelf in de jaren vijftig uit Shanghai vertrok. Hij stond in 1954 aan de wieg van het Bulletin. Sindsdien is hij in het blad een vertrouwde gesprekspartner voor duizenden joden met dezelfde achtergrond, verspreid over de hele wereld.

De helft van de oplage van het Bulletin wordt buiten Israël verspreid. Ook wat dat betreft is het blad illustratief voor de joodse gemeenschap: de diaspora is zichtbaar in ingezonden brieven, gelukwensen en overlijdensadvertenties uit Amerika, Australië en Europa.

De joodse gemeenschap in China is nog maar klein: 'Een paar honderd mensen', schat Kaufman. Hongkong telt zo'n duizend joden, met wie echter amper banden bestaan. Het zijn voornamelijk joods-Amerikaanse zakenlieden, voor wie de geschiedenis van Russische joden in China niet 'leeft'.

Het is een fascinerende geschiedenis die in het Bulletin tot uitdrukking komt in veelal autobiografische artikelen. Menigeen vindt 'Vadertje' Stalin nog niet zo'n slecht mens. Hetzelfde geldt voor de Grote Roerganger Mao. Onder hun bewind gingen de grenzen tussen de Sovjet-Unie en China open. Dat bood Russiche joden de kans om te emigreren naar de prille staat Israël, waarmee hun zionistische ideaal werkelijkheid werd.

'Het blad is zeer zionistisch', zegt de jonge Russische lezer, die zelf geen boodschap heeft aan enige ideologie. Hij behoort tot de lichting immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie, die in Israël welvaart zoeken. 'De lezers van het Bulletin zijn oude mensen. Ze leven in voorbije tijden. Het blad is tot uitsterven gedoemd.'

KAUFMAN beaamt dat de doelgroep slinkt. 'Maar met het oog op de tweede en derde generatie immigranten uit China, die de Russische taal niet meester zijn, drukken we een klein deel van het Bulletin af in het Hebreeuws en het Engels.'

Het blad heeft volgens hem ook de functie van archief: het bewaart de herinnering aan de joodse gemeenschap in China, waarvan de geschiedenis teruggaat tot het midden van de negentiende eeuw. Toen kwam een grote groep joden uit Irak naar China. Aan het einde van de eeuw volgde de eerste 'golf' van Russische joden; zij bouwden een spoorweg tussen Moskou en Peking.

In het begin van de vorige eeuw vluchtten joden uit Rusland toen daar pogroms uitbraken. Een grote golf volgde op de Oktoberrevolutie (1917). Joden reisden via Siberië naar Mantsjoerije, dat in de woorden van Kaufman 'het Californië van China' was. Tijdens het opkomende nazisme en de Holocaust volgden opnieuw grote aantallen vluchtelingen. Na de oorlog sloegen veel joden op de vlucht voor Stalin. De vader van Teddy Kaufman zat vijftien jaar opgesloten in de beruchte Gulag-archipel.

De organisatie die het Bulletin uitgeeft, heeft fondsen voor vervolgingsslachtoffers en anderen die financiële hulp nodig hebben (soldaten, studenten, gepensioneerden). Het geld is afkomstig van particulieren, zoals ook het blad zelf volledig afhankelijk is van donaties. Vele pagina's zijn gevuld met de namen van gulle gevers. Ook in dit opzicht is het blad een aardige spiegel van de Israëlische samenleving, waar talrijke nutsvoorzieningen - van plantsoenen tot hele faculteiten aan universiteiten - gefinancieerd worden door gefortuneerde joden die hier 'buitenlandse filantropen' worden genoemd. Op plaquettes prijken hun namen.

De zegeningen van het kapitalisme ten spijt ademt het Bulletin nog de geest van het communisme. Statistieken over bijvoorbeeld de opbrengsten van de Israëlische landbouw doen denken aan het cijferwerk waarvan bladen als Pravda en Neues Deutschland bol stonden vóór de ineenstorting van het communisme in Europa. De kwaliteit van het papier waarop het Bulletin gedrukt wordt, doet trouwens ook aan die kranten denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden