'Russen hebben andere ideeën bij begrippen als 'vrijheid' en 'democratie''

Regisseur Sergej Loznitsa besloot halverwege A Gentle Creature dat hij zijn bekende stijl, het realisme, zat is.

A Gentle Creature van Sergej Loznitsa.

Deze man heeft een Ruslandfobie, waarschuwde een Poetin-getrouwe collega ooit over de Oekraïense filmer Sergej Loznitsa. Dat was vóór diens nieuwe speelfilm A Gentle Creature, waarin een zwijgzame vrouw afreist naar een afgelegen Russisch oord om erachter te komen wat er met haar gedetineerde echtgenoot is gebeurd. Eenmaal gearriveerd in de om de gevangenis opgetrokken wetteloze stad is de vrouw overgeleverd aan het bureaucratische gevangenispersoneel, de lokale maffia, de al even criminele politiediensten en de elkaar uitbuitende ex-gevangenen.

Na afloop van de eerste vertoning, afgelopen mei in Cannes, riep een klein - Russisch - deel van het publiek 'boe', waarna er op Russische websites werd bericht dat A Gentle Creature op het prestigieuze Franse festival was 'afgewezen' door het publiek.

De 53-jarige filmer - zwart jasje, grijze slapen - haalt zijn schouders op. 'Zo fabriceren ze hun alternatieve feiten. Trucjes die ze niet enkel in het politieke domein toepassen, maar ook in het veld van film en kunst.' (A Gentle Creature is sinds de Franse wereldpremière vertoond op festivals in Rusland, waar de film naar verwachting eind oktober uitkomt in de bioscoop).

Mag ik uw film een nachtmerrie noemen?

Loznitsa luistert naar zijn vertaler, mompelt 'da da da' en kaatst de vraag terug: 'Zou u zich ongemakkelijk voelen als ik mijn film een komedie noem, geschikt voor het hele gezin?'

Kafkaësk karakter

Een bijzonder deprimerende reis door een afgeleefd, corrupt Rusland. Het surrealistische banket aan het eind betekent de genadeklap voor de film. Lees hier de hele recensie van A Gentle Creature.

Enigszins.

'Goed', zegt Loznitsa, met een glimlach op zijn gezicht. 'Laten we elkaar tegemoet treden en mijn film een melodrama noemen.'

U lijkt de kijker die hoopt op een goede afloop te willen straffen.

'Straffen? Wat bedoelt u met straffen? Dat ik de kijker probeer uit te nodigen om te denken, om te reflecteren? Als dat straf is, geloof ik dat deze straf goed is voor de kijker.'

Waarom verlaat u het realisme, in de tweede helft van A Gentle Creature, om over te gaan op een grotesk sprookje?

'Dat was ongepland. Terwijl ik het script schreef, realiseerde ik me dat dit, als ik de realistische vorm doorzette, gewoon weer een zoveelste saaie film zou worden. Zelf ben ik dat realisme ook wel zat. Er móést iets gebeuren. Ik voelde een verlangen naar de cinema als illusie, de cinema die groter is dan het dagelijks leven.'

Loznitsa groeide op in de Sovjet-Unie, specialiseerde zich als afgestudeerd wiskundige in kunstmatige intelligentie, om plots van professie te wisselen en zich in te schrijven aan het cinematografisch instituut in Moskou, de oudste filmopleiding op aarde. Tegenwoordig woont hij in Duitsland. Zijn speelfilmdebuut en roadmovie My Joy (2010), eveneens een helletocht door Rusland, werd opgenomen in de competitie voor de Gouden Palm. Maar Loznitsa is bekender van zijn non-fictiewerk: in imponerend lange takes gefilmde, commentaarloze documentaires zoals de Oekraïense pleinrevolutiefilm Maidan (2014) en Austerlitz (2016), over het concentratiekamp-toerisme.

Zijn filmbedrijf is gevestigd in Nederland, waar het Filmfonds zijn werk ondersteunt. A Gentle Creature is gecoproduceerd door Marc van Warmerdam en geluidsontwerper Peter Warnier en werd gedraaid in Litouwen. Loznitsa: 'De gevangenis uit de film is midden 19de eeuw gebouwd in het Russische rijk en nog steeds in gebruik. De meeste mensen in de stad zijn op een of andere manier verbonden met de gevangenis: of ze werken er, of ze zaten er vast. Veel figuranten in de film zijn ex-gevangenen.'

Documentator

Sergei Loznitsa, vorig jaar een van de hoofdgasten op Idfa, regisseerde naast drie speelfilms ook diverse documentaires. Zoals het commentaarloze Maidan (2014), dat in lange opnamen de mensenstroom en actie op het Oekraïense Maidan-plein tijdens de revolutie volgt. Of The Event (2015), geheel opgebouwd uit archiefmateriaal van de protesten na de staatsgreep tegen Gorbatsjov in 1991.

Filmmaker Sergej Loznitsa.Beeld anp

Heeft u in Rusland soortgelijke gevangenissteden bezocht?

'Zeker. De normale gang van zaken is dat de mensen die vrijkomen zich in de buurt van de gevangenis vestigen en vrij snel weer een misdaad plegen, waardoor ze weer in het gevang eindigen. Waarom dat zo gaat? Omdat het leven in de gevangenis simpel is. Er wordt voor je gezorgd, je hebt een dak boven je hoofd. Buiten worden mensen overvallen door alle complicaties van het leven.

'Er heerst in dat soort streken een volstrekt gebrek aan respect voor de menselijke maat, voor menselijke wetten. Duizend jaar Russische geschiedenis heeft dat zo bepaald.'

Ook is er het Russische juridische systeem, dat zich in A Gentle Creature weinig tot niets aantrekt van het individu. 'Tijdens een vlucht sprak ik eens een Russische aanklager, ik zal niet zeggen voor welke stad. We spraken over de werking van het gerechtshof en ik vroeg wat het percentage aan vrijspraak was, in de stad waar hij werkt. 10 tot 15 procent, antwoordde hij. Dat is vrij laag, merkte ik op. Nee, zei die aanklager: als méér mensen worden vrijgesproken, doen we ons werk niet goed.'

'Als je in een willekeurige Russische stad naar het politiebureau gaat en naar de merken van de geparkeerde auto's kijkt, wordt alles duidelijk. In de jaren negentig wilden alle mooie meisjes in Rusland trouwen met gangsters. Nu zou het me niets verbazen als jonge Russische meisjes dromen van een huwelijk met een politieagent. Dat is nu de sterkste arm.'

Is het onmogelijk voor u om een film als A Gentle Creature in Rusland te maken?

'Dat weet ik niet, want ik heb het niet geprobeerd. Ik heb Rusland sinds de winter van 2014 niet meer bezocht. We kozen voor Oost-Litouwen als locatie omdat het landschap overeenkomt met dat van centraal Rusland, een regio die nog allerlei post-sovjettrekken bezit. Tegelijk is het EU-terrein, dus er zijn geen bureaucratische problemen bij de invoer van camera's, of een crew uit heel Europa.'

Wat begrijpen wij, het westerse publiek, volgens u onvoldoende van Rusland?

'De meest voorkomende fout, die soms ook wordt gemaakt door westerse Rusland-experts, is de aanname dat begrippen als 'vrijheid', 'democratie' en 'recht' hetzelfde betekenen voor de Rus als voor de Europeaan. Die woorden bestaan wel, maar Russen hebben er andere ideeën bij. Ik hoop dat mijn film iets onthult over de Russische aard. Iets dat tot nog toe onopgemerkt werd, of genegeerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden