Film Heksenkampen in Zambia

Rungano Nyoni maakte een film over heksenkampen in Zambia: ‘Traditie wordt gebruikt om misogynie te verbergen’

Vrouwen verbannen vanwege hekserij, in Zambia gebeurt het nog. Rungano Nyoni debuteerde met de humoristische en tegelijk woedende film I Am Not a Witch

Rungano Nyoni. Foto Patrick McMullan via Getty Image

Heksenkampen. Klinkt als een idee uit een sprookje van Roald Dahl, maar ze bestaan écht, de kampen in een niet nader gesitueerd Afrikaans land waarover regisseur-scenarist Rungano Nyoni (36) haar opmerkelijke speelfilmdebuut I Am Not a Witch maakte. Je zou ze kunnen vergelijken met een soort leprakoloniën voor verbannen vrouwen, waar veroordeelde ‘heksen’ aan de rand van een stad of dorp hun levens slijten om een lynchpartij door buren te voorkomen.

Nyoni, geboren in de Zambiaanse hoofdstad Lusaka en opgegroeid in Cardiff te Wales, raakte in de ban van de heksenkampen tijdens een van haar bezoekjes aan haar oma in Lusaka. ‘De buurvrouw van mijn oma beschuldigde haar grootmoeder er op een gegeven moment van een heks te zijn’, zegt ze tijdens het filmfestival van Cannes. Krachtige uitstraling, chic Brits accent, het haar in dunne zwarte en blauwe vlechtjes. ‘Heksenbeschuldigingen zijn in grote delen van Midden-Afrika aan de orde van de dag, daarvan was ik mij bewust. Ik bekeek vervolgens documentaires over hekserij en realiseerde me dat heksenkampen echt bestaan. Ik bezocht zo’n kamp in Ghana, waar tot mijn verbijstering generaties vrouwen samenleven die ooit als heks zijn beschuldigd. Tot dan toe schreef ik vooral korte scenario’s over het alledaagse leven van vrouwen in Zambia, maar opeens had ik een onderwerp te pakken wat er voor mij écht toe doet.’

Vanaf de eerste scène tot het schitterende eindbeeld blijft I Am Not a Witch schuren en verrassen

Grappig, tragisch, absurd en bloedserieus: Rungano Nyoni’s debuutfilm over heksenkampen in Afrika is alles in één. I am Not a Witch kreeg vier sterren van de Volkskrant, lees hier de recensie.

I am not a witch. Foto Film beeld

I Am Not a Witch gaat over het 8-jarige meisje Shula (Maggie Mulubwa) dat in haar dorp om een bizarre reden wordt veroordeeld voor hekserij: ze was in de buurt toen een vrouw struikelde tijdens het dragen van een emmer water. Daarop wordt ze verbannen naar een heksenkamp in de woestijn, waar ze met andere veroordeelde meisjes en vrouwen aan een lint wordt bevestigd. Breekt het lint, dan zal ze veranderen in een geit. Breekt het lint niet, dan is ze een heks. De vrouwen schikken zich in hun lot, staren nederig voor zich uit als het kamp bezocht wordt door een groep toeristen. Dat is slechts een van de vele wrede en bevreemdende situaties in deze fraai vormgegeven film (kostuumontwerper Holly Rebecca werkt ook voor onder meer Solange Knowles), die begint als een geestige satire op bijgeloof en folklore, om te transformeren tot een woedende aanklacht tegen vrouwenonderdrukking.

I am not a witch. Foto Film beeld

‘Grote woede’

In Zambia, waar Nyoni de eerste acht jaar van haar leven woonde, zijn hekserij en het bestaan van toverdokters een alledaags deel van het leven. ‘Mensen geloven in liefdesspreuken, magische amuletten, noem maar op’, zegt ze. ‘Geen idee of het werkt, het is niet aan mij daar uitspraken over te doen, maar het is grotendeels onschuldig. Mijn geloof stopt bij het idee dat al het kwaad huist in de lichamen van vrouwen. Dat heeft niets te maken met geloof of traditie, het is misbruik maken van geloof en traditie om exploitatie en misogynie te verbergen.’

Ze maakte haar film daarom in eerste instantie uit ‘grote woede’. Haar adem stokt een paar tellen. Ze veegt een traan uit haar ogen. ‘Ik kan urenlang praten over onrecht dat vrouwen in Europa wordt aangedaan, maar het wordt helemaal onvoorstelbaar als het over vrouwen buiten Europa gaat. Ik voelde woede dat het onrecht nog altijd blijft bestaan, in allerlei vormen.’

Filmen bleek een uitlaatklep: in Cannes spreekt ze voor het eerst uitgebreid met mensen die nog nooit van heksenkampen hebben gehoord en er nu via haar film over leren. ‘En dat terwijl ik de fictieve sprookjesversie laat zien, met veel humor verteld. Ik hoop dat kijkers na afloop op zoek gaan naar documentaires over de échte kampen.’

Humar als wapen

Ze trekt het bijgeloof en de folklore haast de volledige speelduur in het absurde. Humor is haar voornaamste wapen, zegt ze. ‘Ik eindig de film wél woedend, met de woede waarmee ik de film oorspronkelijk wilde maken. Maar ik dacht ook: woede stoot mensen af. Ik wil juist zoveel mogelijk mensen verleiden mijn film een kans te geven. Ze hoeven niet per se te worden vermáákt, maar het is wel belangrijk dat je je het lot van de personages aantrekt. Dat krijg ik alleen via humor voor elkaar. Ik maak je aan het lachen en geef je vervolgens een dreun. Ik ben ook dol op het werk van Yorgos Lanthimos. The Lobster (een satire over het moderne datingleven waarin een man in een kreeft veranderd als hij niet binnen een bepaalde tijd een geliefde vindt, red.). is een van mijn favoriete films. Hij gebruikt krankzinnige, absurde humor om de donkerste kanten van de mens bloot te leggen.’

I am not a witch. Foto Film beeld

Nyoni laat zich desondanks lastig vergelijken met andere hedendaagse filmers. In I Am Not a Witch mengt de absurde werkelijkheid van de heksenkampen zich met het magisch realisme van Zambiaanse sprookjes. ‘Ik groeide op met de sprookjes die mijn oma vertelde. Zambiaanse sprookjes zijn uniek: bedoeld voor kinderen, maar zeer gewelddadig. Ze worden fragmentarisch verteld en schieten alle kanten op. Ik herinner me er een over een blind jongetje zonder armen en voeten dat wordt opgesloten door zijn vader en bezoek krijgt van een konijn dat eten steelt. Het jongetje krijgt de schuld, zijn vader dreigt hem te onthoofden, maar uiteindelijk wordt het konijn gepakt én opgegeten. Zeer vreemd en verwarrend, maar dat is precies de bedoeling.’

Zambiaanse sprookjes worden voorgelezen in een rituele setting: na afloop is er muziek en verzamelt iedereen zich in een kring om te praten over de betekenis van het verhaal. ‘Ik hoop dat ik met deze film hetzelfde voor elkaar krijg.’

Het filmen heeft haar ondertussen niet milder gemaakt, zegt ze. Wat begon als woede over onderdrukte vrouwen in haar geboorteland, is tijdens het maken van haar debuutfilm veranderd in een woest makend breder besef van ongelijkheid tussen mannen en vrouwen. ‘Ik word militanter. Ik realiseer me ook hoezeer ik in een bubbel ben opgegroeid. Mijn moeder wees me er altijd op dat iedereen gelijk is. Dat er niets is dat ik, een zwarte vrouw, niet zou kunnen bereiken. Nu ik mijn eerste film heb gemaakt en mijzelf wegwijs probeer te maken in de filmwereld, begint die bubbel te barsten.

Vrouwen van alle stammen

Rungano Nyoni behoort tot de Bemba-stam, de grootste en dominante stam in Zambia. Tijdens het casten van I Am Not a Witch waakte ze ervoor om niet alleen acteurs uit haar eigen stam te casten. Het maakt de thematiek van haar film – vrouwen die onder het mom van hekserij worden onderdrukt – universeler, zegt ze. ‘De vrouwen in de film leven allemaal door elkaar, verschillende vrouwen in verschillende kleding, met verschillende gewoonten.’

‘Toen ik korte films maakte ging alles redelijk vanzelf. Ik deed precies wat ik wilde. Maar een lange film is een enorm gevecht. Je moet jezelf voortdurend herhalen en verklaren, jezelf steeds opnieuw bewijzen. Mijn man werkt ook in de filmindustrie en vroeg zich op een gegeven moment af: hoe houd je het vol om dezelfde beslissing tien keer opnieuw uit te moeten leggen?’

Geheim

Haar geheim: trek je niets aan wat mannen over je zeggen. ‘Er zijn zóveel negatieve typeringen die je als vrouw in een leidersrol over je heen krijgt, terwijl hetzelfde vaak een positieve betekenis heeft voor een man: je bent een bitch, je bent moeilijk, je bent hard. Het is niet eenvoudig om je er niets van aan te trekken, maar ik vocht ervoor dat de film mijn prioriteit werd. Ik heb er te veel tijd van mijn leven aan gespendeerd mezelf te verdedigen en te verantwoorden. Te bewijzen dat ik goed genoeg ben. Dat heeft geen zin. Je kunt niet veranderen hoe mensen over je denken. Die energie kun je beter in je film steken.’

Het bleek bovendien bepalend om mensen om haar heen te verzamelen die moeiteloos accepteren dat een vrouw op de set de beslissingen neemt. ‘Ik was verrast door mijn Colombiaanse cameraman, David Gallego (die eerder het schitterende El abrazo de la serpiente filmde, red.). Cameramannen zijn berucht om hun ego, met hun grote camera’s, maar David bewoog zijn camera pas wanneer ik het zei. Wauw, zei ik lachend, je luistert naar me. Ik hoef niet eens tegen je te schreeuwen. Dat voelde als een frisse wind. Het is natuurlijk ook best verontrustend dat deze man zo duidelijk een uitzondering vormt. Hij reageerde kalm: maar jij bent toch de regisseur?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.