Roxane Gay wilde graag onzichtbaar worden, en daarom werd ze dik

Dit is ongemakkelijk om op te schrijven, en over zulk ongemak gaan haar memoires: Roxane Gay is erg dik. De succesvolle cultuurcriticus schreef met Honger een boek over lichamelijke onzichtbaarheid.

Roxane Gay: 'Het is niet leuk om toe te geven hoe slecht andere mensen je behandelen.' Beeld Ian Maddox

'Alsjeblieft', twitterde Roxane Gay onlangs. 'Vertel me niet hoe verschrikkelijk de reacties op mijn artikel zijn. Ik lees geen reacties. Ik hoef het niet te weten.'

De 43-jarige feministische schrijver, cultuurcriticus en universitair hoofddocent publiceerde vorige week een opiniestuk in The New York Times naar aanleiding van de onthullingen over Harvey Weinstein. 'Beste mannen, het gaat ook om jullie', schreef ze. Vrouwen moeten steeds maar weer getuigen over hun ervaringen met seksuele intimidatie en erger, aldus Gay. Mannen reageren dan steevast geschokt en verrast, maar beginnen zich al snel zorgen te maken over zichzelf. We zijn niet allemaal zo, klinkt het dan, bang dat het op hen afstraalt. 'Wat mannen niet willen zien', schreef Gay, 'is dat er in elk geval zo veel roofdieren zijn dat vrouwen zich in allerlei bochten wringen om zichzelf te beschermen.' Vijftienhonderd mensen reageerden op de site van de krant, veelal mannen die probeerden uit te leggen dat niet alle mannen zo zijn. Fans van Gay spraken op Twitter hun verbazing uit over de reacties, waarop ze hun dus dringend verzocht dat niet meer te doen.

De tweet is illustratief. In het echte leven is ze verlegen, schrijft ze meermaals in Honger, haar memoires die in oktober in Nederland verschenen. Op papier en sociale media is ze fel en direct, hoewel er vaak een diepe zucht in haar uitingen doorklinkt. Behaagziek is ze niet. En ze roept veel reacties op, om wat ze schrijft, om wie ze is, om hoe ze eruitziet. Daar probeert ze zo min mogelijk van mee te krijgen.

De Amerikaanse Gay is een belangrijke stem in het feministisch discours. Media vragen haar vaak om commentaar, met haar huidige boektournee trekt ze volle zalen. Soms gaat het om vijfhonderd bezoekers, onlangs stond ze voor een zaal van twintigduizend mensen, vertelt ze telefonisch vanuit New York. Die avond zal ze een lezing geven aan de topuniversiteit Princeton. Ze houdt niet van interviews en is spaarzaam in haar antwoorden. 'Ik ben nooit een zorgeloos type geweest', zegt ze. Haar stukken verschijnen al bijna twintig jaar online, maar pas in 2014 vergaarde ze bekendheid bij een groter publiek met Bad Feminist, een verzameling essays over thema's als feminisme, popcultuur en seksueel geweld. Kenmerkend is de openheid over haar innerlijke tegenstrijdigheden. Voor haar is feminisme geen wedstrijd in onberispelijkheid. Ze durfde zich pas feminist te noemen toen ze besefte dat ze het nooit helemaal goed zou doen. Ze danst op muziek waarvan ze weet dat die vrouwonvriendelijk is en doet zich soms onnozel voor tegenover klusjesmannen 'omdat het gewoon makkelijker is om hen de macho uit te laten hangen'.

In haar nieuwste boek bouwt ze voort op die ambivalentie. Steeds weer duiken tegenstrijdigheden op. Ze wil dat de samenleving mensen zoals zij accepteert, maar het lukt haar eigenlijk niet om zichzelf te accepteren. Haar tragische verleden vormt de rode draad van het boek, ingebed in stevige maatschappijkritiek. Honger is geen succesverhaal, schrijft ze. 'Dit is de geschiedenis van een lichaam, het mijne, omdat het verhaal van een lichaam als het mijne doorgaans genegeerd, weggewuifd of bespot wordt.'

Gay is dik. Erg dik. Het voelt ongemakkelijk om dat zo onverbloemd op te schrijven. En het is nog ongemakkelijker om het woord tegen haar uit te spreken. Uit gewoonte zoek je hakkelend naar een eufemisme: mollig, volslank, gezet, fors, lijvig. Goedbedoelde termen waarmee Gay juist afrekent in haar boek. En dat gehakkel bewijst dan weer haar punt: haar lijf wordt gezien als een probleem, iets beschamends. 'Je bent niet dik', zeggen mensen soms tegen haar. Of: 'Zo moet je niet over jezelf praten.' Die mensen zien 'dik' als een belediging, terwijl zij gewoon haar lichaam beschrijft.

Liever dik

Hoe het zover gekomen is? Een groep jongens verkracht haar als ze 12 is. Ze is verliefd op een populaire klasgenoot en hij leidt haar naar een verlaten jagershuisje in het bos bij hun woonplaats Omaha, Nebraska. Daar staan zijn vrienden te wachten. De gruwelijke gebeurtenis heeft haar leven in tweeën gespleten, schrijft ze. 'Er is een voor en een na.'

In het na begint ze veel te eten, heel bewust. Ze is nog jong, maar weet al wel dat dikke lijven onaantrekkelijk worden gevonden. En dat wil ze graag: onaantrekkelijk zijn, in de hoop dat haar niet nogmaals iets overkomt. Ze schaamt zich en zwijgt thuis over wat er is gebeurd. Haar ouders - welvarende, hoogopgeleide immigranten uit Haïti - begrijpen niet wat er met hun dochter aan de hand is. Ze komen er pas decennia later achter als haar vader in Time een recensie leest van Bad Feminist, de essaybundel waarin ze de gebeurtenis beschrijft.

Natuurlijk proberen haar ouders Gay op dieet te zetten. Na een zomervakantie met louter maaltijdshakes komt ze slanker terug op school. Plotseling zien klasgenoten haar wel staan. 'Dat was de eerste keer dat ik besefte dat gewichtsverlies, of eigenlijk dun zijn, sociaal prestige met zich meebrengt', schrijft ze. Daar is al een van die tegenstrijdigheden: hoe dikker en zichtbaarder ze is, hoe onzichtbaarder ze lijkt te zijn voor de wereld om haar heen. Dikke mensen tellen niet mee. Nog iets wat ambigu lijkt: ze begon veel te eten om haar lichaam te beschermen tegen gevaar, maar nu is het juist het lichaam dat haar zo in de weg zit. Het fort werd een kooi. En zodra ze afvalt en meer bewegingsvrijheid krijgt, voelt ze zich weer kwetsbaar. Die vicieuze cirkel krijgt Gay al dertig jaar niet doorbroken.

Ongemakken uit het dagelijks leven

Honger is het moeilijkste wat ze ooit heeft geschreven. 'Maar de dingen die het intimiderendst zijn, bieden vaak in intellectueel opzicht de meeste voldoening. Dat gold hier zeker.' Ze wist dat het schrijven een uitputtingsslag zou worden en stelde het daarom eindeloos uit. 'Nu ben ik blij dat ik het boek heb geschreven. Ik laat zien hoe het is dik te zijn in een wereld die vijandig staat tegenover afwijkingen van de fysieke norm. Daarover lees je weinig.' Boeken over gewicht eindigen vaak in overwinningen, benadrukt ze. Auteurs zijn veel afgevallen of hebben hun lichaam juist helemaal geaccepteerd. Zover is Gay nog lang niet en daar is ze eerlijk over. 'Ik ben het product van mijn omgeving.'

Het lastigst om te schrijven waren niet de passages over de jagershut in het bos. Of het wrange hoofdstuk waarin ze beschrijft dat de jongen die haar samen met zijn vrienden verkrachtte nog altijd in haar hoofd zit. Dat ze weet van welk bedrijf hij ceo is, waar hij woont, dat ze zijn telefoonnummer uit haar hoofd kent en hem zelfs eens heeft opgebeld, om vervolgens niets te zeggen. Nee, het confronterendst waren de hoofdstukken over haar dagelijks leven. De ongemakken die ze ervaart, de wrede reacties van bekenden en onbekenden. 'Het is niet leuk toe te geven hoe slecht andere mensen je behandelen', zegt Gay. 'Daarvoor hoef ik me niet te schamen, maar toch is het genant.'

Studie

Gay begon haar studie aan Yale, maar verhuisde voor de liefde naar Arizona. Na een aantal omzwervingen studeerde ze af in Nebraska en promoveerde in de retorica aan Michigan Technical University. Nu doceert ze aan Purdue, een kleine universiteit in Indiana.

Iets besmettelijks

Voordat ze uit eten kan, doet ze uitvoerig onderzoek naar het soort stoelen dat een restaurant heeft. Zijn ze gammel? Zitten er leuningen aan? En dan was er de keer dat het bij een optreden ter promotie van een boek niet lukte het podium op te klimmen en een volle zaal vijf minuten lang naar haar gespartel keek.

Op straat draaien automobilisten soms hun raampje open om haar te laten weten wat ze van haar voorkomen vinden. Nadat ze op tv is geweest nemen mensen de moeite om haar te mailen dat ze dik en lelijk is.

'Mensen zien dikte als iets besmettelijks', zegt Gay. 'Ze zijn er echt bang voor. Ze weten hoe dikke mensen worden behandeld en willen voorkomen dat het hun overkomt.'

Beeld RV

Oprah

Als cultuurcriticus en kenner van de popcultuur analyseert Gay scherp waar het ongemak vandaan komt. De wereld is gepreoccupeerd met het vrouwenlichaam. Over de media schrijft ze: 'Hoe beroemde vrouwen met hun gewicht jojoën wordt net zo nauwkeurig bijgehouden als de aandelenbeurs, omdat in hun beroep het lichaam een soort aandeel is, letterlijk de belichaming van marktwaarde.'

Tv-ster Khloé Kardashian presenteert een programma genaamd Revenge Body, waarin deelnemers wraak nemen op hun ex door af te vallen. 'Het is nogal wat, het idee dat de beste manier om iemand iets betaald te zetten, slanker en fitter worden is', merkt Gay droogjes op. En ze wijdt een hoofdstuk aan Oprah, de volksheldin die al decennialang jojoot voor het oog der natie en reclames voor Weight Watchers maakt waarin ze vrouwen aanspoort 'de optimale versie van zichzelf te worden'. Gay vindt het veelzeggend dat een vrouw als Oprah- 'multimiljonair en een van de beroemdste vrouwen ter wereld' - alleen gelukkig lijkt te kunnen zijn als ze slank is.

Haar boeken

2014 An Untamed State, roman
2014 Bad Feminist, verzameling essays
2016 World of Wakanda, stripboek voor Marvel
2017 Difficult Women, verzameling korte verhalen
2017 Hunger, memoires

Dat geldt niet per se voor de schrijfster zelf, maar de kern van het boek komt wel een beetje op hetzelfde neer. Ze mag dan succesvol zijn, in de eerste plaats is ze in de publieke perceptie toch vooral dik. Sterker nog: 'Hoe meer succes ik heb, des te vaker word ik eraan herinnerd dat ik in de ogen van velen nooit méér zal zijn dan mijn lichaam', besluit ze in Honger. 'Als je in een dik lijf leeft', zegt ze vanuit New York, 'voelt iedereen zich vrij je voorkomen te becommentariëren. Met dit boek probeer ik mijn lichaam weer in eigen woorden te vatten.'

Honger, de geschiedenis van mijn lichaam, Roxane Gay, De Bezige Bij, euro 19.99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden