ROSENQUIST EN OLDENBURGH HEBBEN HET ZUUR

Het trouwboekje van Máxima en Willem-Alexander. De facsimile van het dagboek van Anne Frank. Het is het werk van Mooie Boeken - ontwerp- en restauratie-atelier....

'Inktvraat? Jazeker, we hebben hier praaachtige inktvraat.' Als dewijnkenner die op het punt staat een flesje du Pape uit de kelder te halen.Nou vooruit dan, heel misschien is boekenrestaurator Elizabet Nijhoff Asser(50) een tikje beroepsgedeformeerd. Ze bekent vaak niet eens de pagina'svan een oud document te herkennen aan de prenten die er op staan. 'Eenscheur rechtsonder of een ezelsoor linksboven zeggen me meer.'

Of Pau Groenendijk (51). Wist als jong meisje al beter dan de dameachter de balie welke boeken waar stonden in de bibliotheek aan hetAmsterdamse Roelof Hartplein. 'Het is gewoon een ongelooflijke liefde voorboeken. Op een bepaalde leeftijd kreeg ik ineens die openbaring dat iemanddat moois ook daadwerkelijk met de hand had gemaakt. Dat was fantastisch,dat wilde ik ook.'

En daar zijn, onder andere, de Anne Frank Stichting; de Ets Haïm, deoudste nog functionerende joodse bibliotheek ter wereld in Amsterdam; enWillem Alexander en Máxima eeuwig dankbaar voor. Want Nijhof Asser gaf in2001 leiding aan de restauratie van de bibliotheek van de Portugesesynagoge in Amsterdam die nu op de werelderfgoedlijst van Unesco pronkt - achtduizend boeken met dertig collega's in acht maanden. Groenendijkmaakte twee niet van echt te onderscheiden facsimile's van Anne Franksdagboek die ook door niet ingewijde vingers beduimeld mogen worden - 'eenmegaopdracht in kreukeltjes namaken'. En Groenendijk bond ook hettrouwboekje van W.A. en Máxima.

Twintig jaar nu runnen boekbinder Groenendijk en boekenrestaurator Assersamen met vijf vrouwelijke collega's het bedrijf Mooie Boeken in Amsterdam.Een joint venture als een bijnahuwelijk. En sinds 2000 rug aan rug onderéén dak, waarbij in het ene deel nieuwe boeken worden gemaakt en in hetandere oude boeken weer als nieuw.

Asser: 'Haar inbreng is creativiteit, de mijne inventiviteit.'

Groenendijk: 'Maar haar restauratie-opdrachten en die prachtigehistorische collecties geven mij ook weer nieuwe ideeën.'

Asser: 'En haar flexibele geest inspireert me om nieuwe technieken tegebruiken bij het restaureren.'

De kruisbestuiving is zichtbaar in de kast met Groenendijks boeken.Juweeltjes die gespalkt lijken door de papieren lamellen die over de omslaglopen, staan naast kwetsbare werken die hun bindwerk - over het algemeenalleen bij de zwaar gewonde gevallen van Asser te zien - tonen in hunexhibitionistische glorie.

De geschiedenis geeft zich bloot in het atelier van Asser. Op eenoperatietafel ligt de patiënt, het Dankboek aan luitenant-generaal W. E.Kroesen uit 1873 van Museum Bronbeek in Arnhem, met een open rug te wachtenom weer ingenaaid te worden. Zeventien kilo aan leer, zilverwerk, moirézijde en geërodeerde glorie moet gerepareerd worden.

In de ruimte wordt ontzuurd, schoon gemaakt, geplakt, gelakt, genaaiden leer en linnen geverfd. Een hoogst enkele keer wordt zelfs de hulp vande middenstand ingeroepen. In een collectie anatomische modellen van papiermaché bleek een buikvlies te zijn gebruikt dat alleen maar bij de slagerkon worden gehaald.

Aan de muur hangen foto's die eerdere successtory's van fysieketransformatie illustreren. De bewijzen van wat de plastische chirurgie vanhet culturele erfoed al niet vermag. Voor: een armetierig losbladig hoopjeellende waar nauwelijks het vroegste fotoalbum van Ajax in te herkennenvalt. Na: een kloek boek dat nu blaakt van zelfvertrouwen in het AjaxMuseum. Verder heeft het sanatorium voor antiek papier vloerverwarming eneen vochtigheidsgraad die constant op 55 procent wordt gehouden om deouderdomskwaaltjes van de gasten te verlichten.

Rosenquist en Oldenburg hebben het zuur. 'Hier kijk maar!' Asser tiltgehandschoend een hoekje op van een litho van de Amerikaanse pop artistJames Rosenquist uit de Bouwfonds Kunstcollectie. Hij moet ooit melkwitzijn geweest maar het papier heeft nu de kleur van slappe thee gekregen.Een magnesium carbonaatbad moet het werk later ontzuren. Een litho vanClaes Oldenburg heeft hetzelfde probleem. 'Komt van het hardboard waartegenze ingelijst hebben gezeten.'

Waar een stukje plakband zat, is de kleur lichter. Het zuur is daartegen gehouden. Waarschijnlijk de enige keer dat het snelverband van delijstenmaker iets goed heeft verricht in haar branche. 'Dachten ze vroegervaak: plakband, oh lekker makkelijk. Dat is nu dus overal bruin en korreliggeworden.'

En je mag het eigenlijk niet over trends hebben in de restauratie, maarze zijn er wel. Asser: 'De ethische norm over hoe met je eigen geschiedenisom te gaan, verschuift natuurlijk steeds. Vijftig jaar geleden moest hetpapier van Rembrandts etsen zo wit zijn als het papier van je blocnote.Terwijl later de werking van de tijd er steeds meer in toe werd gelaten.Je mocht ook zien dat het oud was.'

Want laten we we eerlijk zijn: Daar ligt toch óók de charme van eenhistorische collectie. Ze huivert bij de gedacht aan die gevallen waarantieke documenten historisch bijna werden wit gewassen. Die keerbijvoorbeeld dat een gerestaureerde perkamenten huwelijksakte van het JoodsHistorisch Museum voor een expositie zo strak werd opgespannen dat hetmateriële, de gewelfdheid, al het karakteristieke verdween. Ze wist nietwat ze zag. 'Pau had hetzelfde. Die zei dat het leek alsof een persoon werdgevierendeeld.' Doodzonde.

Na twintig jaar samenwerken, en als wederzijds klankbord fungeren,voelen ze elkaar wel aan. Misschien al vanaf de eerste kennismaking toenze op een feestje temidden van spannende kunstvrienden en -vriendinnenelkaar bekenden dat zíj eigenlijk 'iets heel saais met boeken' deden.

Asser, na haar studie kunstgeschiedenis, wilde iets met haar handen doenen haar hele familie zat al in het boekenvak. Dus. . . Groenendijk deedin de jaren zeventig een opleiding boekbinden in Zwitserland omdat het inNederland moeilijk bleek om handboekbinden bij een bedrijf te leren. Lateris ze boekbindles gaan geven aan de Rietveld Academie.

Terwijl ze met een stanleymes stroken Japans papier - 'Uit 1928, nietmeer te krijgen' - snijdt om later met stijfsel - gewassen, tweemaalgezeefd!! - een doos voor een luxeboekwerk over Japans papier te beplakken,bekent ze dat de hyperpersoonlijke relatie die je aangaat met een boek haardrijfveer is. Er was herkenning toen ze zich wierp op Anne Franks dagboeken - dit was het frappante - die ene regel las die Anne aan haar dagboekrichtte: 'Ik ben zo blij dat ik je dit kan toevertrouwen.' 'Het sprak ookdirect tegen mij.'

Eén van haar favoriete boeken, Incest van Anaïs Nin, gaat daaromgehuld in sensualiteit. Een rode doos met daarin een paar zwarte kantenhandschoenen bedekken de roman. De zwarte cover is met grafiet ingesmeerden heeft een lamellenband van wulpse Griekse zuilen. In de schutbladenzitten sensuele rode Japanse Kozuvezels.

Asser wil in het materiaal kruipen. 'Het is het zinnelijke', haar duimenproeven één voor één haar vingers, 'dat tactiele. En daarbij probeerje de historie door onderzoek te ontsluiten en een goede keuze voor derestauratiemethode te maken.'

Goed, het kan wel eens botsen op principiële pietluttigheden.(Groenendijk: 'Ja hoor, ik vind best dat je in een boek mag schrijven.Gematigd protest uit het historisch correcte kamp. Asser: 'Vooruit, als hetmaar niet met ballpoint is.')

Groenendijk: 'Maar waar het natuurlijk om draait is: hoe ga je om metje geschiedenis, voor wie is het en wie gaat het gebruiken?'

En als de wens van de klant samenvalt met de passie van de maker, komener hele mooie kindjes. Groenendijk heeft voor haar laatste opdracht devormgeving verzorgd van de dichtbundel Uit één vinger valt men niet vanErwin Mortier en fotografe Lieve Blancquaert. Tussen de gedichten die zijngewijd aan het verlaten Gentse minderbroedersklooster hebben Mortier enBlanckaert bidprentjes, treinkaartjes, boodschappenlijstjes et ceteragestoken, die ze hebben gevonden in het verlaten klooster. Groenendijk: 'Degeïmproviseerde bladwijzers die mensen in hun boeken steken.'

Waar Asser historische authenticiteit nastreeft, onderstreepteGroenendijk het particuliere van het boek door bij elk exemplaar de banden de schutbladen een andere kleur te geven.

Maar heel soms komt het voor dat de historisch correcten en dehyperpersoonlijken stuivertje wisselen. Groenendijk haalt om de zoveel tijdeen handgeschreven bundel van Wim T. Schippers uit 1961 tevoorschijn, dieze van haar vader heeft gekregen. Schippers schreef gedichtjes, invallenen maakte tekeningen. De tijd droeg daaraan vergeelde pagina's, lossebladzijden en scheurtjes bij.

Vandaag mag het weer. Het schouwspel gaat zo.

Groenendijk tegen Asser: 'Kijk eens Elizabet!'

Asser al bladerend: 'Oh het is prachtig.'

Groenendijk: 'Vind je nou nog niet dat het eens gerestaureerd moetworden.'

Asser, professioneel peinzend: 'Nou. . . misschien moet je nog eenpaar jaar wachten. Totdat de waarde van het boek is gestegen en een goederestauratie rechtvaardigt.' Groenendijk glimlacht terwijl Asser metvertedering naar de vergeelde plekken kijkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden