Roofkunst verdeelt Oostenrijk

Het had een ode moeten worden aan een Oostenrijkse schilder die ten onrechte als zielsverwant van zijn landgenoot Adolf Hitler is aangemerkt: Albin Egger-Lienz (1868-1926)....

Van onze correspondent Sander van Walsum

Daarbij gaat het er ongemeen fel aan toe. De voorzitter van de Joodse gemeente in Wenen dringt aan op sluiting van het Leopold Museum – een witte kubus in het hart van het Weense Museumkwartier. Rudolf Leopold verwijt zijn tegenstanders dat ze niet uit morele verontwaardiging maar uit platvoerse hebzucht handelen. De minister van Cultuur overweegt een aanscherping van de wet die de teruggave van geroofde kunst aan de rechtmatige eigenaar (of diens nazaten) regelt. In het jaar waarin Oostenrijk de ‘Anschluss’ met Duitsland (1938) herdenkt, is het nazi-verleden – kortom – weer hoogst actueel.

Rudolf Leopold – een voormalige oogarts die sinds de vroege jaren vijftig zo’n 5.500 kunstwerken heeft verzameld – heeft de negatieve aandacht voor de Egger-Lienz retrospectieve over zichzelf afgeroepen door de meest omstreden schilderijen het nadrukkelijkst te presenteren. Zo dient het uit 1907 stammende werk De bergmaaiers, dat ooit door de Joodse verzamelaar Oskar Neumann is aangekocht, als blikvanger van de tentoonstellingsposter.

Leopold wekt de verdenking uit wrok te handelen over de inbeslagname door de Amerikaanse autoriteiten van een werk van Egon Schiele (Portret van Wally) in 1998. Leopold ziet hierin geen daad van gerechtigheid, maar van willekeur.

Portret van Wally is na de oorlog abusievelijk aan de verkeerde familie gerestitueerd. Leopold kon dat niet weten toen hij het werk voor een op dat moment gangbare prijs kocht. Niettemin werd hij, naar eigen zeggen, ‘door de Amerikanen vanwege Wally zestig uur met een lamp in mijn gezicht verhoord’. In een poging het veronderstelde onrecht te corrigeren, heeft hij sindsdien miljoenen euro’s aan advocaten besteed.

Ook de andere omstreden werken zijn volgens Leopold eerlijk verkregen. Dat wil zeggen: hij heeft altijd onderzoek laten doen naar hun herkomst, en heeft uitsluitend zaken gedaan met mensen van wie hij in alle redelijkheid mocht aannemen dat zij de rechtmatige eigenaar waren. Volgens Leopold houdt de Oostenrijkse restitutieregeling in dat de bewijslast ten nadele van de bezitter van vermeende roofkunst is omgekeerd.

Als hij het complete Oostenrijkse kunstbezit zou beheren, zou in geval van twijfel (en daarvan is haast altijd sprake) geen restitutie-eis meer worden ingewilligd. Te meer omdat de ervaring leert dat teruggegeven roofkunst per omgaande aan de meest biedende wordt verkocht. Met zijn offensieve houding lijkt Leopold zijn eigen belangen te hebben geschaad. Minister van Cultuur Claudia Schmiedt heeft een onafhankelijk onderzoek naar de herkomst van zijn kunstbezit aangekondigd, en zal de uit 1998 stammende restitutiewetgeving verbreden tot ‘het hele bondsvermogen’ – waartoe ook de collectie-Leopold behoort.

Op de reputatie van ‘boerenschilder’ Egger-Lienz heeft de affaire wellicht een positieve uitwerking. Tot voor kort werden zijn favoriete thema’s – oogsttaferelen, boeren, arbeiders en (in een latere fase) soldaten – nogal verdacht gevonden. Zeker nadat het schilderij Boerenpaar in 1939 aan Hitler cadeau werd gedaan als dank voor de inlijving van Oostenrijk.

Inmiddels is echter duidelijk dat het oeuvre van Egger-Lienz zeer in trek was bij – veelal Joodse – verzamelaars met avant-gardistische voorkeuren. Daarmee hebben zij de schilder met terugwerkende kracht gezuiverd. En Hitler? Die deed per omgaande afstand van Boerenpaar: het was niet ‘positief’ genoeg naar zijn smaak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden