Kunstwerk van de weekno show

Rondleidingen door een lege Hermitage in oorlogstijd

Wekelijks bespreekt de Volkskrant een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt.

De lege zalen van het Hermitage, met aan de muren alleen nog de lijsten, waar Pavel Gubchevsky in 1943 rondleidingen zou hebben gegeven aan Russische militairen.

‘Hé, alle schilderijen zijn weg!’ ‘Geen punt, ik kan ze je allemaal beschrijven’. 

De verontwaardiging en het geruststellende antwoord in de film No Show, uit 2004, van de Rotterdamse kunstenaar Melvin Moti, klinken zinnenprikkelend. 

Te zien is er niet veel. In elk geval niet meer dan de hoek van een zaal, met hoge ramen waardoor het namiddaglicht, in de ruim twintig minuten dat de film duurt, langzaam uitsterft. Minimalistischere filmbeelden zijn er nauwelijks gemaakt.

Maar te horen is er des te meer. Aanvankelijk veel gesleep van materialen en voetstappen van zware laarzen. En vervolgens dus de vaststelling dat alle schilderijen die er te zien zouden zijn, zijn verdwenen. Waarna iemand het woord neemt – ‘Kameraden, kom even bij elkaar’ – om haarfijn te gaan vertellen wat er blijkbaar ooit gehangen heeft. Zó overtuigend dat je er, zelfs zoveel jaar na dato, vanzelf de beelden van in je gedachten krijgt.

Melvin Moti, No Show (2004).Beeld Melvin Moti

Waar het allemaal op is gebaseerd? 

Aanleiding voor Moti om deze film te maken was het gerucht dat gedurende het beleg van Leningrad (zoals Sint-Petersburg in het Sovjet-tijdperk heette), tijdens de Tweede Wereldoorlog, ene Pavel Gubchevsky rondleidingen gaf aan soldaten in de Hermitage. Op zich niet opmerkelijk. Wel opmerkelijk is dat Gubchevsky deze rondleidingen organiseerde in de uitgestorven museumzalen, te midden van de lege lijsten waarin de schilderijen ooit hadden gezeten. Want die waren naar het verder weg gelegen, veiligere Oeralgebergte overgebracht.

Hoe opmerkelijk vond Moti dit verhaal, zo’n twintig jaar geleden. Het kostte hem echter anderhalf jaar om het verhaal te verifiëren. Veel geschreven bronnen vond hij niet, wel foto’s van de levenloze lijsten, en tekeningen en schilderijen die destijds van het uitgewoonde Winterpaleis waren gemaakt.

Wie hij ook vond: de weduwe van Gubchevsky, Lyudmilla Voronikhina, die begin deze eeuw in dienst was bij de Hermitage. Zij vertelde dat Pavel Filippovich Gubchevsky naast rondleider ook senior conservator van het museum was geweest, nota bene op dezelfde afdeling waar Lyudmilla nog steeds werkte, Onderzoek & Educatie. Bovendien was hij in de oorlog een van de weinige jongemannen geweest die niet voor dienstplicht was opgeroepen en die, naast de vele vrouwen, de beveiliging van het museum op zich had genomen. 

Melvin Moti’s No Show is feitelijk een prikkelende re-enactment van wat zich destijds, in het voorjaar van 1943, in de uitgestorven Hermitage heeft afgespeeld. Moti schreef zelf de tekst. Die is veelal gebaseerd op de reconstructie die hij maakte met Gubchevsky’s weduwe: hoe die rondleidingen destijds waren verlopen, welk parcours Pavel en zijn soldaten mogelijk hadden bewandeld en welke verdwenen schilderijen hij daarbij zal hebben belicht. 

De fascinatie van Moti? ‘Hoe de afwezigheid van iets je verbeelding kan triggeren. Dat je zelf daar invulling aan geeft. Het was natuurlijk een gek gegeven: om een museum tegen te komen waarin juist de beelden en schilderijen ontbraken.’ 

Het verhaal wijst er volgens hem op ‘hoe verslaafd aan beelden’ we zijn. ‘Maar ook dat je, als je lange tijd geen visuele prikkels hebt gekregen, als vanzelf je verbeelding gaat aanspreken.’

Een welkome geruststelling in deze museumbezoekarme tijd.

Kunstenaar Melvin Moti (1977)

Titel No Show (2004)

Genre film

Duur 22 minuten

Waar te zien momenteel nergens – passend bij Moti’s idee dat ‘afwezigheid je verbeelding kan triggeren’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden