Roger Ross Williams brengt odes aan de outsider

Net als zijn eerder documentaires gaat Roger Ross Williams' nieuwste film 'Life, Animated' over een buitenbeentje. Wat vindt hij daar zo fascinerend aan?

Roger Ross Williams: 'na 5 december is iedereen het onderwerp Zwarte Piet vergeten, op de activisten na'. Beeld Ernst Jan Coppejans

Hoe lang mag je jezelf een outsider noemen? De Amerikaanse regisseur Roger Ross Williams (43) vroeg het zich de afgelopen jaren geregeld af. Tot een jaar geleden hoorde hij er niet bij, zoveel wist hij zeker.

Maar toen zat hij vorig jaar ineens aan een tafel met Steven Spielberg en Tom Hanks. Het was een vergadering van de Academy, het gezelschap dat de Oscars uitreikt en de belangen behartigt van de filmbranche. De bekendste regisseur en acteur ter wereld luisterden naar hém, de zwarte homoseksuele man die in armoede opgroeide maar daar nu zat namens de documentairemakers, die hem hadden aangewezen als hun woordvoerder.

Hij was insider geworden, moest Williams toegeven. En hij moest zichzelf op het hart drukken dat hij zich niet zou laten intimideren door deze supersterren; hij kon nu een verschil maken, hij kon eindelijk de discussie over diversiteit in Hollywood doen kantelen. Hoe was het zo ver gekomen?

Voor Williams is het moeilijk afstand te nemen van het outsider-zijn: al zijn films gaan erover. Hij maakte documentaires over een zwaar gehandicapte Zimbabwaanse vrouw die wil doorbreken als zangeres (Music by Prudence), over de erbarmelijke positie van homo's in Oeganda (God Loves Uganda) en over een Mexicaanse showworstelaar die zich verkleedt als travestiet (The Man Without a Mask).

Still uit Life, Animated.

Rockster

Nu reist Roger Ross Williams de wereld over met zijn nieuwste documentaire, Life, Animated, die deze weken ook op IDFA te zien is. Zeven keer won de film al de publieksprijs op filmfestivals. Niet toevallig was elke keer dat de film won de autistische hoofdpersoon Owen Suskind mee op tour. Zo charmant is de 25-jarige Owen kennelijk - al kan hij niet eens oogcontact maken.

Na de film komt Owen Suskind als een rockster op, vertelt Williams. 'Het publiek begint te juichen en dan rent Owen door het gangpad terwijl hij aan beide zijden high fives geeft.' Op het podium zegt Owen: 'I feel the love in this room!' Meer gejuich. En na het vragenrondje gaat Owen naar zijn kamer om te doen wat hij het liefste doet: Disneyfilms kijken.

Life, Animated gaat over de rol van Disneyfilms in het leven van Owen Suskind. Op zijn 3de kon Owen, tot dan toe een opgewekt en slim kind, opeens niet meer praten en raakte volledig in zichzelf gekeerd. Na vele onderzoeken bleek dat hij een autistische stoornis had. Aan andere mensen had hij geen boodschap. Hij wilde alleen maar Disneyfilms kijken - die begreep hij tenminste. Of hij ooit nog zou leren communiceren was onduidelijk.

Referentiekader

Totdat hij op zijn 6de opeens een volzin uitsprak op de verjaardag van zijn broertje Walter, die toen somber was: 'Walter doesn't want to grow up, like Mowgli or Peter Pan.'

Disney was Owens referentiekader voor het leven geworden. Hij leerde praten door uitspraken uit de films te citeren. De personages zijn nog steeds altijd bij hem, hij vraagt hun voortdurend om raad. Als je hem in de film tegen zichzelf ziet praten, voert hij een dialoog met een Disneyfiguur.

Op IDFA zal Life, Animated de publieksprijs niet winnen. Niet alleen omdat Owen deze keer niet mee is, maar omdat documentaires die al eerder op een groot festival wonnen niet in de competitie kunnen meedoen; de film wordt alleen vertoond. Roger Ross Williams kan dus ontspannen rondlopen op het festival. En elke dag op de fiets naar huis: de Amerikaan woont in het centrum van Amsterdam met zijn Nederlandse man, Casper de Boer, die filmeditor is. Ze verdelen hun tijd tussen Amsterdam en Upstate New York, waar het echtpaar een landgoed heeft dat ze uitbaten voor huwelijken.

Zeven jaar geleden ontmoetten Williams en De Boer elkaar in een café in New York. Vorig jaar trouwden ze in een niet al te groot gezelschap, zo'n zestig man, op een sloep in de Amsterdamse grachten. Een paar maanden later was Williams het middelpunt van een Nederlandse mediastorm toen hij voor CNN de korte documentaire Black Face had gemaakt, over Zwarte Piet, dat hij 'your dirty little secret' noemde. Hij kreeg veel (racistische) haatmail en schoof aan bij RTL Late Night om over de film te praten.

Inmiddels kan hij in Amsterdam weer anoniem over straat. 'Dat is het gekke aan Zwarte Piet. Na 5 december is iedereen het onderwerp weer vergeten, op een groepje activisten na.' Van racisme heeft hij nooit last gehad in Nederland. 'Op internet wel, daar word ik voor aap uitgescholden: ga terug naar Afrika, dat soort opmerkingen. Maar op straat ben ik nooit gediscrimineerd, als zwarte man of gay. De mensen die zo schreeuwen op internet zullen ook wel niet in het centrum van Amsterdam wonen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Owen Suskind in de film Life, Animated.

Roger Ross Williams groeide op in Easton, een kleine industriestad in de oostelijke staat Pennsylvania. Zijn moeder was schoonmaker in de dispuutshuizen van de studentenvereniging op Lafayette College. Soms ging hij met haar mee naar de frat houses als ze de rotzooi van een avond zuipen en feesten ging opruimen. Dan zat hij op de bank met de studenten, die flauwe grappen maakten.

De jonge Roger stond in de gemeenschap bekend als bastaardzoon. De man van wie hij dacht dat het zijn vader was, had zijn moeder verlaten toen hij een baby was. Pas als tiener kwam Roger erachter dat die man was weggegaan omdat zijn moeder een affaire had gehad met de plaatselijke pastoor, die wegens zijn functie zijn zoon niet wilde erkennen.

Al van jongs af aan wist Williams dat hij homo was, maar in de zwaar religieuze gemeenschap moest hij dat geheim houden. Op school werd hij bovendien gepest omdat hij moeite had met lezen - dyslexie, bleek pas veel later. 'Ik ontwikkelde andere delen van mijn brein om informatie op te nemen en te verwerken. Ik leerde me verplaatsen in andere mensen. En ik dacht visueel, in beelden. Dat heeft mij gemaakt tot de regisseur die ik nu ben.'

Kijkcijfers

In zijn verbeelding kon hij ontsnappen aan zijn omgeving, ontdekte hij. Hoewel schrijven hem moeilijk afging, deed hij niets liever dan verhalen bedenken. En hij was er ook goed in, ontdekte hij in lessen creatief schrijven: zijn verhalen zaten vol spelfouten, maar waren wel pakkend, zei de leraar. Williams was een teruggetrokken kind, altijd bezig met zijn eigen fantasie. Daarin durfde hij groot te dromen. 'Ik droomde van een leven in Parijs. Ik ga naar Europa, dacht ik, ik word miljonair.'

Zodra hij weg kon, ging hij naar New York om te studeren. Toen hij zijn levensverhaal opstuurde naar New York University, kreeg hij een volledige studiebeurs. In de stad ontdekte hij het nachtleven, kwam uit de kast en begon te werken als tv-journalist, voor onder meer Comedy Central, NBC News en CNN.

De journalistiek maakte niet gelukkig. 'Het draaide meer om kijkcijfers en commerciële motieven dan om het publieke belang. Nog altijd noem ik mezelf een recovering journalist.'

Hij wilde verhalen vertellen die niemand anders vertelde. Een vriend belde hem met het verhaal over een zangeres in een rolstoel, Prudence geheten, in Zimbabwe. Williams vloog erheen en raakte zo enthousiast dat hij na de eerste draaidag in zijn hotel een bedankspeech voor de Oscars schreef. In 2011 won hij met Music by Prudence die Oscar, voor beste korte documentaire, waarmee hij de eerste Afro-Amerikaanse regisseur werd die een Academy Award won. Een twijfelachtige eer, vindt hij, waarom moest dat zo lang duren?

Ben ik nu dan geen outsider meer, vroeg hij zich al af toen hij de Oscar in ontvangst nam. Maar nee, er gebeurde weinig, geen enkele agent belde hem met een voorstel. Hij kreeg wat schouderklopjes, meer niet. Williams was nog steeds een buitenbeentje in een witte machowereld.

Stug doorgaan met films maken op zijn manier, dat was zijn plan. Hij kende Ron Suskind, verslaggever van The Wall Street Journal, uit zijn tijd in de journalistiek. Suskind had een boek geschreven over zijn autistische zoon. Williams herkende in het boek een nieuw perspectief om zijn terugkerende thema te belichten: hoe maak je contact met een wereld die niet voor jou is ingericht?

Net als zijn meeste films heeft Life, Animated een hoopvolle boodschap: ondanks alle tegenslagen kun je wat maken van je leven. 'Natuurlijk ben ik hoopvol', zegt Williams. Hij is het levende voorbeeld dat je alle verwachtingen kunt overtreffen. En kijk naar de gehandicapte Prudence, die het publiek verplettert met haar stem in een concertgebouw. Of naar Owen, die grapjes kan maken en op zijn eigen benen leert staan.

Ja, je kunt Life, Animated gerust een feelgoodfilm noemen. 'Het gaat me om eerlijkheid. Ik ga geen happy ending forceren. De films bieden hoop, maar het einde is open: het kan nog alle kanten op met Owen of met Prudence.'

En trouwens, waarom zou hij ook ooit stoppen met het maken van films over buitenbeentjes? 'De meeste mensen in de wereld voelen zich outsider.'

De bijrol als favoriet

Bij de documentaire Life, Animated, over de autistische Owen Suskind die geobsedeerd is door Disneyfilms, hoort ook een door Suskind geschreven korte tekenfilm. In The Land of the Lost Sidekicks keren we terug bij de bijfiguren uit bekende Disneyfilms, de favoriete personages van Owen Suskind, die zich ook altijd sidekick en niet de held voelt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.