Roerloze schepen in spiegelende zee

Hij wilde niets liever dan varen. Zijn vader én grootvader waren zeeman geweest en zoals veel jongens in Middelburg was ook Jan Frederik Schütz (1817-1888) verslingerd aan de zee....

Van onze verslaggeefster

Truus Ruiter

VLISSINGEN/MIDDELBURGDOMBURG

Maar na de dood van zijn vader kon de 16-jarige Jan Frederik als eniggeborene zijn moeder niet in de steek laten. Hij bleef aan wal. Bovendien was hij hardhorend en dat zou hem kwetsbaar maken tussen het 'ruwe' zeevolk.

Het blijft jammer dat Schütz zijn zeemanshart niet heeft kunnen volgen. Ook voor de schilderkunst. Schütz, die zich wist te ontwikkelen tot een succesvol schilder van zeestukken, mocht één keer het ware genoegen van de woelige baren smaken. Achtentwintig jaar oud, ging hij met een vissersschip de Noordzee op. Op deze tocht langs de Franse en Engelse kust moet hij getuige zijn geweest van een schipbreuk. Dit inspireerde hem tot enkele levendige 'schipbreukschilderijen'.

In drie musea op Walcheren - het Stedelijk Museum Vlissingen, het Zeeuws Museum Middelburg en het Marie Tak van Poortvliet Museum in Domburg - heerst sinds enkele weken 'De Zomer van Schütz': drie tentoonstellingen geven een overzicht van het werk van Jan Frederik en zijn zoons Willem Johannes (1854-1933) en Jan Frederik jr. (1863-1926) - waarbij het aandeel van laatstgenoemde, die vooral liefhebberde, te verwaarlozen is.

De familie Schütz heten 'schilders van Zeeland' te zijn, maar anders dan bijvoorbeeld Jan Heyse, die Walcheren afschuimde op zoek naar mooie plekjes en Zeeuwse schonen voor een fijn portret, waren Jan Frederik en zijn zoons vooral schilders van de zee. Hoewel ze in stijl wel verschilden - J.F. schilderde aanvankelijk romantisch, later meer realistisch; zoon Willem voegde zich in de meer impressionistische stijl van de Haagse School - blijken ze beiden meesters van de stilte te zijn. Is het toevallig dat het gezin Schütz jarenlang woonde in een huis dat Van den Storm in de Stilte heette?

Doeken als Schütz' Gezicht op de rede van Vlissingen, Gezicht op het Veerse Gat en Zeilschepen op rustig water van zoon Willem zijn van een grote ingetogenheid. De roerloze schepen, de zeilen slap, wachten niet eens meer op een verlossend briesje, ze lijken te rusten in een grote, eindeloze harmonie met het spiegelende oppervlak.

De schilders Schütz kregen hun opleiding op de Middelburgsche Teeken-Academie, die in 1778 was opgericht ten behoeve van handwerklieden. Daarnaast konden jongelui van goede stand er aan hun culturele opvoeding werken. Het schilderen met olieverf heeft Schütz senior zich, naar het schijnt, zelf eigen gemaakt. Het verhaal gaat dat hij de kunstenaar Pouwelsen aan het werk zag op de markt van Middelburg, hem over de schouder keek, even observeerde en toen sprak: 'Potdorie, Schütz, zoo kan je het ook'.

Zoon Willem werd al op 11-jarige leeftijd op de academie toegelaten, schilderles kreeg hij van zijn vader. Hoewel hij zich net als zijn vader helemaal wilde toeleggen op het kunstenaarschap, zocht hij op aanraden van zijn moeder een betrekking als boekhouder. Doordat hij financieel onafhankelijkheid was, kon hij altijd een goede prijs vragen voor zijn werk - iets wat zijn vader, die helemaal niet zakelijk was, slecht lukte. Van Schütz senior verdwenen veel doeken voor weinig geld richting Engeland.

Willem was een hartstochtelijk schilder, die het kunstenaarschap als een ambacht zag. Productief als hij was, werd hij lid van zowel Pulchri Studio in Den Haag als Arti in Amsterdam, kunstenaarsgenootschappen die regelmatig tentoonstellingen organiseerden en werk van leden aankochten. In 1897 kocht koningin Wilhelmina een schilderij van hem in Pulchri.

Op de zomertentoonstellingen in het houten tentoonstellingsgebouwtje in Domburg verkeerde Willem J. Schütz in het goede gezelschap van Jan Toorop, Ferdinand Hart Nibbrig, Jacoba van Heemskerk, Jan Heyse, Leo Gestel, Charley Toorop en Jan Sluijters. In het Marie Tak van Poortvliet Museum in Domburg hangt nu werk van Willem Schütz dat eerder, in de periode 1911-1920 in Domburg te zien is geweest. Zo krijgt deze aardige tentoonstelling ook een kunsthistorisch kantje.

De Zomer van Schütz, Schilders van Zeeland, t/m 1 november in Marie Tak van Poortvliet Museum Domburg, Stedelijk Museum Vlissingen en Zeeuws Museum Middelburg. Publicatie: Van den Storm in de Stilte door drs Mary Platier-van Engeland, * 49,40.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden