Roerige Engelse geschiedenis in beeld

Dagboekenschrijver Samuel ­Pepys wordt nu in Londen geëerd met een expositie. Tijdens het bewind van plezierkoning Karel II zat Pepys op de eerste rang.

Samuel Pepys geschilderd door John Hayls in 1666.Beeld National Portrait Gallery

De Grote Brand woedde al twee dagen toen Londenaar Samuel Pepys (1633-1703) de tijd rijp achtte om zijn kostbaarste bezittingen in veiligheid te brengen. In de tuin van een vriend begroef hij, naast geld en manuscripten, enkele flessen wijn en een Parmezaanse kaas. Dit voorval, dat zich afspeelde op 4 september 1666, zou niet alleen de bekendste passage uit zijn beroemde dagboeken worden, maar ook een ­typerende. Dat blijkt uit de tentoonstelling ­Samuel Pepys: Plague, Fire and Revolution in het Londense National Maritime Museum.

Pepys was ooggetuige van de roerigste periode uit de Engelse geschiedenis, beginnend met de onthoofding van Karel I in 1649, waar hij als 15-jarige scholier getuige van was, tot de Glorieuze Revolutie, vier decennia later. Zijn dagboeken ­beslaan de 'swinging sixties' in die ­periode: het hedonisme van Karel II, de pestepidemie en de Grote Brand. De nieuwsgierige kleermakerszoon zat op de eerste rang.

Dat was te danken aan zijn oom ­Edward Montagu, een marineofficier. Pepys voer mee op de Royal Charles die de verbannen Karel II vanuit Den Haag terug naar Engeland bracht. Hij noteerde dat de koning er 'monter en gedreven' uit zag. Tevens was Pepys aanwezig bij de kroning in Westminster Abbey, maar miste het einde omdat hij 'nodig moest pissen'. Later zou de koning hem benoemen tot ­secretaris van de admiraliteit. Hij vreesde voor zijn baan na de strafexpeditie van ­Michiel de Ruyters vloot in de Theems-delta. 'O God, de duivel schijt Hollanders', wanhoopte hij.

Vertalen

De dagboeken raakten in de vergetelheid totdat Cambridge-student John Smith ze aan het begin van de 19de eeuw ging vertalen van steno naar leesbaar Engels. Hij zou er jaren over doen. Toen hij bijna klaar was, ontdekte Smith dat Pepys gebruik had gemaakt van Thomas Skeltons stenografie, waarvan de handleiding al die tijd voor zijn neus op de plank stond. Deze dagboeken zijn niet te bewonderen, omdat Pepys testamentair heeft bepaald dat ze ­Magadalene ­College nooit mochten verlaten.

Het is geen groot gemis omdat de tentoonstelling een aanvulling is en een tijdperk toont, rijk geïllustreerd door schilderijen van Lely, Stoop en Van der Velde jr - waarin het moderne Engeland werd geboren. Voor het eerst stonden vrouwen op het toneel, actrices die streden om een plekje in Karels bed. Pepys bekritiseerde de koning - dat hij plezier liet prevaleren boven politiek - maar had zelf ook oog voor vrouwelijk schoon. Schrijvend over een Macbeth-voorstelling prees hij naast de enscenering ook de ­benen van een van de drie heksen.

Wetenschappelijke revolutie

Behalve een seksuele revolutie veroorzaakte de plezierkoning ook een wetenschappelijke. Hij liet een sterrenwacht bouwen, waar Pepys vaak dineerde, en richtte de Royal Society op, onder voorzitterschap van Pepys. Zijn naam prijkt op de eerste pagina van Newtons Principia. Pepys ondervond de wetenschappelijke vooruitgang aan den lijve toen hij zonder pijnstillers een blaassteen liet verwijderen met ongesteriliseerde (doch koninklijke) tangen. In een vitrine ligt het gewraakte object, ter grootte van een snookerbal.

Hij zou de operatie jaarlijks passend herdenken: met een 'steen­banket'.

Samuel Pepys: Plague, Fire and ­Revolution, National Maritime ­Museum, Londen, t/m 27/3.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden