IDFA Adina Pintilie

Roemeens experiment van Pintilie is een zoektocht naar intimiteit

De Roemeense documentaire Touch Me Not is waarschijnlijk de ongemakkelijkste van het Idfa. Oud-Balkancorrespondent Olaf Tempelman legt uit waarom het ook een van de belangrijkste is

Laura Benson (links) en Hanna Hofmann in Touch Me Not van Adina Pintilie. Beeld Adina Pintilie

Het is onwerkelijk als je de tv aanzet en iemand die je goed kent op een stuk of vijf zenders voorbijkomt. En even onwerkelijk is het dat diegene voor een stuk of vijftig camera’s exact dezelfde is als in een privésetting. Afgelopen februari won de Roemeense regisseur Adina Pintilie (38), jarenlang de partner van een goede vriend uit mijn Boekarestse jaren, met haar experimentele film Touch Me Not de hoofdprijs op de Berlinale, het filmfestival van Berlijn: de Gouden Beer. Zij nam die onderscheiding in ontvangst zonder make-up, zonder galajurk en zonder publieke pose. Touch Me Not is, in de woorden van Pintilie zelf, ‘een persoonlijk onderzoek naar intimiteit’, en bij de bekroning leek het theater aan de Potzdamer Platz een soort grote huiskamer.

Die bekroning kwam voor veel critici volkomen onverwacht. De regisseur zelf was zo mogelijk nog verbaasder. Haar film was bij de Berlijnse première niet eens af. Pas een dag voor de vertoning aan de jury voltooide ze ‘Roemeens laat’ een voorlopige versie, wat haar een uitbrander van de organisatie opleverde.

Wie een Gouden Beer wint in Berlijn, is van schijnwerpers verzekerd. Vóór de Berlinale was Pintilie een grote naam bij een kleine schare. Na de Berlinale maakte Roemeniës meest experimentele en grensverleggende regisseur zonder make-up ineens haar opwachting bij enkele van ’s werelds royaalst opgemaakte talkshowdiva’s. Die waren trots dat ‘de Gouden Beer in Roemeense handen is’.

Het grappige van die optredens was dat er zo vaak uit bleek dat de interviewers de film nog niet hadden gezien. Touch Me Not beleeft zijn Nederlandse première op het Idfa en komt rond dezelfde tijd in Roemenië in roulatie. Of de regisseur daarna nog uitnodigingen krijgt voor ontbijttelevisie, valt te bezien. Deze herfst vond in Roemenië een (uiteindelijk mislukt) referendum plaats dat expliciet was gericht tegen de lhbt-gemeenschap. Touch Me Not is een persoonlijke en experimentele film, waarin de regisseur vooroordelen over flink wat vormen van seksualiteit wil beslechten, seksuele blokkades en angststoornissen onderzoekt en lichamelijk genot vastlegt van mensen met ernstige beperkingen, als ook de therapeutische activiteiten van onder meer transseksuele sekswerkers.

‘Ook als de film je niet bevalt, zet die je aan het denken’, zegt Pintilie er zelf over, en het is een understatement dat Touch Me Not niet iedereen bevalt. De Berlinale trekt bepaald geen conservatief en traditioneel publiek, maar bij de eerste publieke vertoning haalde slechts de helft van de zaal het eind van de film. Filmcriticus Peter Bradshaw schreef in de Engelse krant The Guardian zo mogelijk zijn meest vernietigende recensie ooit (‘Een onnozele, platte Gouden Beer-winnaar’, ‘genant en afschuwelijk’) en hij was niet de enige die met dit ‘Roemeense (s)experiment’ grote moeite had.

Een sleutelbegrip bij Pintilie, of ze nu Roemeens of Engels praat, is ‘anders dan de norm’, en dat is ook de kortste omschrijving van Touch Me Not. Het begint al met de vorm van de film, gedeeltelijk fictie en gedeeltelijk documentaire, en de cast, gedeeltelijk acteurs en gedeeltelijk mensen die tijdens hun ‘werk’ worden gefilmd. Echter, de acteurs verdiepen zich in de film in non-fictieve problemen en trauma’s, net als de regisseur zelf doet. De vorm is bewust gekozen, zegt Pintilie: in pure documentairevorm was het voor mensen moeilijker geweest zich op deze manier bloot te geven. ‘De fictie was de veilige paraplu waaronder je een onderzoek kunt doen waarvoor je anders zou terugdeinzen.’

Touch me not won de Gouden Beer op het filmfestival van Berlijn. Beeld Adina Pintilie

Touch Me Not is een raamvertelling waarin Pintilie soms voor en soms achter de camera met de hoofdrolspelers converseert. In de film volgen we Laura, gespeeld door de Britse actrice Laura Benson, en Tudor, gespeeld door de IJslandse acteur Tómas Lemarquis. Beiden hebben aan hun verleden psychische problemen en lichamelijke blokkades overgehouden en beiden ondernemen nu een queeste naar een intieme identiteit. Laura zoekt daarin contact met onder anderen de transseksuele sekswerker Hanna (Hanna Hofmann) en sekstherapeut Seani (Seani Love). Tudor krijgt hulp van de ernstig lichamelijk gehandicapte Christian (Christian Bayerlein) .

Touch Me Not is, hoopt de regisseur, een cinematografische uitnodiging om in contact te treden met alles wat wordt verborgen, verzwegen of weggedrukt omdat het afwijkt of niet ‘hoort’. De cast – die in zijn geheel aanwezig zal zijn op het Idfa – is zeer divers, de overeenkomst tussen de leden is dat ze niet aan een norm voldoen. Deze mensen zijn veel te ‘anders’ om normaliter voor een camera acte de présence te mogen geven, laat staan op deze manier. Zie je in een Hollywoodfilm acteurs met een beperking, dan is dat bijna altijd in een sentimentele setting, en nooit met de merites van hun erotische leven. Als Touch Me Not een verborgen held heeft, dan is het de aan spinale musculaire atrofie lijdende Christian. Ondanks zijn beperking is hij gelukkig in zijn lichaam, thuis in zijn afwijkendheid, en eigent hij zich het recht toe zichzelf als seksueel wezen te tonen. Het was vooraf niet zo gepland, maar tijdens het filmproces werd hij voor alle anderen een soort gids, zegt Pintilie.

In het kader van de #MeToo-discussie is Touch Me Not bestempeld als een reactie op het ‘schoonheids-totalitarisme’ en de ‘erotische dogma’s’ van Hollywood. Haal die twee adjectieven weg en het gaat ineens over de recente geschiedenis van het thuisland van de regisseur. Op het eerste gezicht is Touch Me Not – Engels gesproken, een Engels-Duits-IJslands-Bulgaarse cast – geen film waarin de afkomst van de regisseur een rol speelt, op het tweede gezicht wel degelijk. De ultieme vorm van normoplegging is immers dictatuur. Adina Pintilie was een kind in het laatste decennium van Ceausescu’s Roemenië. De totalitaire samenleving is de maatschappijvorm waarin het afwijkende het hardst wordt bestreden, verborgen en verzwegen. Officieel kunnen mensen daarin fysiek noch psychisch haperen, in inrichtingen vind je mensen die zich niet conformeren.

Ik, ik en nog eens ik

De vele verschijningen van de ‘ego-documentaire’ komen aan bod in het programma Me, waarin de vraag centraal staat of je jezelf beter kunt leren kennen via de camera. Onder meer de vroege en persoonlijke documentaires van Naomi Kawase worden vertoond, de Japanse regisseur van speelfilms als The Mourning Forest (2007) en An (2015). In Embracing (1992) probeert Kawase meer te weten te komen over haar ouders, die ze in haar jeugd nauwelijks heeft gekend. Na de vertoningen in het Me-programma volgen nagesprekken met de makers. 

Pintilie vestigde voor het eerst de aandacht op zich in 2007 met de in een Roemeens psychiatrisch ziekenhuis geschoten korte documentaire Don’t Get Me Wrong. Daarin legde zij patiënten vast die metafysische vragen trachten te beantwoorden waarvoor mensen buiten de inrichting terugdeinzen, de kijker achterlatend met de vraag wie er nu eigenlijk abnormaal zijn.

In een dictatuur is de openbaarheid repressief en proberen ouders kinderen vaak in extreme mate tegen die buitenwereld te beschermen, met het gevolg dat er thuis ‘kleine dictaturen’ ontstaan. De nasleep van de ‘kleine dictatuur’ is een terugkerend thema in Pintilie’s werk, en komt expliciet aan bod in Touch Me Not. Zij werd opgevoed door een dominante en angstige moeder, die vaak meekeek of haar dochter wel een veilig pad bewandelde. De regisseur die zou uitgroeien tot de meest grensverleggende van Roemenië, studeerde eerst conform de voorschriften van thuis af aan de economische hogeschool.

De ‘grote dictatuur’ bezweek in 1989, toen Pintilie 9 was, de ‘kleine dictatuur’ volgde toen zij op haar 22ste naar de filmuniversiteit in Boekarest ging. De cinematografische zoektocht die daaruit voortvloeide, is in hoge mate een ontmanteling van vooroordelen en taboes. Als een dictatuur instort, komen ideeën waarmee ingezetenen zijn geïndoctrineerd ter discussie te staan. Zij moeten te midden van gesneuvelde dogma’s ontdekken hoe ze zich werkelijk tot de wereld verhouden. Voor het post-totalitaire Roemenië werd het predicaat ‘land in therapie’ gemunt – wie wil, kan het werk van Pintilie ‘cinema in therapie’ of ‘cinema als therapie’ noemen. In Touch Me Not mondde die uit in een zoektocht naar intimiteit: in het gewone dagelijks leven kunnen mensen trauma’s wegdrukken en een schone schijn ophouden, in hun intieme leven niet. In de woorden van de regisseur: ‘Toen ik 20 was dacht ik dat ik alles over schoonheid, relaties en intimiteit wist, van die zekerheden is helemaal niets overgebleven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.