Interview

Roderik is minder ver van Daan

Begrijpen. Dat wilde Roderik Schaepman. Snappen waarom zijn familie zo lang niet praatte over zijn vaders ziekte. Morgen is de film die hij erover maakte op tv.

Roderik Schaepman (rechts) en zijn vader Daan. Beeld Cigdem Yuksel
Roderik Schaepman (rechts) en zijn vader Daan.Beeld Cigdem Yuksel

De eerste keer dat Roderik Schaepman (41, eigenaar van een sociaal communicatiebureau) zijn vader met een camera bezocht, gooide die de deur in zijn gezicht dicht. Moest dat nou, een film maken over zijn ziekte? Ook zijn broer en zijn moeder reageerden weifelend: waarom al dat leed van jaren terug oprakelen?

Juist omdat er nooit over gesproken is, antwoordde Schaepman. Juist omdat er nog zo veel onopgehelderd is.

Stigma

Een belangrijke reden voor Roderik Schaepman om een film te maken over de manische depressiviteit van zijn vader Daan is dat er een stigma op psychische aandoeningen rust. Onlangs werd de film Ver van Daan vertoond op het Congres Destigmatisering, dat geopend werd door premier Mark Rutte. Minister Edith Schippers en staatssecretaris Martin van Rijn gaven hun visie op de bestrijding van het taboe op psychische aandoeningen. Kijk hier voor meer informatie over de campagne en hier voor toekomstige vertoningen.

Bijstand

Hij was 9 toen zijn vader Daan uit zijn leven verdween. Binnen enkele maanden had die in 1981 zijn gezin in de bijstand doen belanden. Hij liet het achter met een schuld van bijna twee ton. Daan liet reclamevliegtuigjes vliegen voor bedrijfjes die nog niet bestonden. Hij hield sollicitatierondes voor een krant die er nooit zou komen. Hij huurde om onduidelijke redenen zalen af voor vijftienhonderd man. Of hij belde op dat hij opeens naar Italië of Mallorca was gegaan en geld nodig had.

Allemaal signalen dat hij bipolair was, een diagnose die na een jaar manisch gedrag gesteld werd. Een scheiding volgde, om het gezin te beschermen tegen zijn ziekte. Twee jaar lang zag hij zijn kinderen niet, vijftien jaar lang zijn ex-vrouw niet. In de tussentijd leefde hij als nomade, om rond te komen zwierf hij van huis naar huis als oppas voor mensen die op vakantie gingen. 'Op de vlucht', zegt Schaepman. Op sporadisch contact met zijn kinderen na was Daan alleen.

Overspannen

27 jaar later raakte Schaepman zelf overspannen, op precies dezelfde leeftijd als zijn vader: 36. Hij zegde zijn baan op bij het reclamebureau dat hij mede had opgericht en ging reizen in Zuid-oost Azië.

Hoe dicht zat ik tegen een manie aan, vroeg hij zich af, wetend dat manische depressiviteit erfelijk is. 'Er hoeft maar weinig te gebeuren om alle realiteitszin kwijt te raken. Vlak voordat mijn vader manisch werd, verloor hij in korte tijd zijn vader en zijn broer. Dat soort triggers kunnen in combinatie met een burn-out een manie opwekken. Wat als zoiets bij mij was gebeurd?' Dat was het startpunt van een onderzoek naar zijn familie en de genetische erfenis die hij heeft meegekregen. Het resultaat is de documentaire Ver van Daan, morgenavond op tv.

Cameraatje

Schaepman ging met een cameraatje naar zijn vader, die de deur dus dichtsmeet. Na die eerste afwijzing kreeg hij Daan alsnog voor zijn lens, maar het gesprek liep niet helemaal goed. 'Omdat ik een onervaren filmmaker was, kon ik me niet concentreren op twee dingen tegelijk. Daardoor werd óf het gesprek slecht óf de beelden werden slecht.'

Hij schakelde de hulp in van Rogier Timmermans, een cameraman en regisseur die eerder met De vijfde bruid een film over zijn eigen familie had gemaakt. 'In de gesprekken met Rogier kwam ik erachter dat die film niet alleen over mijn pa gaat, maar ook over mij. Over mijn angst ook manisch depressief te worden. Uiteindelijk is het een zoektocht naar mijn familie. Waarom werd er nooit over gesproken? Dat is de rode draad geworden.'

Nu weet hij dat het zwijgen met patronen te maken had. 'Mijn broer en ik waren nog erg jong. Hoe leg je aan een kind van 9 uit wat manische depressiviteit is? In de jaren daarna kwamen er lagen zand overheen. Hoe langer je het onderwerp vermijdt, hoe lastiger het is erover te beginnen. Er is niks moeilijker dan patronen doorbreken. Toen ik 18 was, heb ik geprobeerd het met mijn broer te bespreken. Dat werd meteen ruzie. 'Het heeft geen zin', zei hij.'

Iedereen bleek zijn eigen redenen te hebben om het te verzwijgen. 'Bij mijn vader is het schaamte en schuldgevoel geweest. Ik ben heel boos geweest op mijn broer dat hij nooit iets vertelde over toen mijn vader ons verliet, maar inmiddels begrijp ik dat hij dat deed om mij te beschermen. Hij schaamde zich ook, net als ik. Je wilt als kind geen dakloze vader hebben of een vader met paarse hoedjes. Voor mijn moeder was het lang te pijnlijk. Zij is de man van haar leven kwijtgeraakt. Niet omdat hij vreemdging, maar omdat hij ziek werd. In de eerste jaren was er niet te praten met mijn vader. Dat is het moeilijke van manisch-depressieve mensen: ze denken dat niet zijzelf gek zijn, maar dat iedereen om hen heen dat is.'

Olifant

Als je iets wil bespreken moet je het gewoon stom inplannen, leerde Schaepman. 'Wij zagen elkaar al soms op verjaardagen of met Sinterklaas. Maar er is altijd iets anders om over te praten. Dan grijp je dat meteen aan. Om maar niet die olifant in de kamer te benoemen.'

Uiteindelijk werd die olifant toch benoemd: de film eindigt met een emotionele confrontatie in hun vakantiehuisje in Drenthe. Na al die jaren beseft vader Daan voor het eerst wat hij heeft aangericht in zijn hypomane buien. Hij kon zich niets meer herinneren van de schulden en de onverantwoorde uitgaven, een gevolg van de manie en de medicatie die erop volgden. 'Zijn catharsis', noemt Daan de confrontatie nu.

Schaepman is blij dat de film wordt uitgezonden tijdens de donkerste dagen van de winter, de tijd dat zijn vader zich elk jaar terugtrekt en twee maanden lang met niemand meer contact heeft. 'Dat is schrijnend. Veel manisch depressieve mensen hebben daar last van. Ik hoop dat deze film hun troost biedt en mensen inspireert om het gesprek aan te gaan.'

Want dat is het grote probleem van psychische aandoeningen: er rust een groot stigma op. Eén op de vier mensen in Nederland krijgt last van psychische problemen, volgens cijfers van GGZ, maar slechts één op de drie van hen praat erover. 'Het is een raar mechanisme. Toen bij mijn dochtertje een spierziekte werd vastgesteld, kwam iedereen naar ons toe, iedereen wilde meteen helpen. Bij een psychische aandoening gebeurt bijna het tegenovergestelde: iedereen stapt weg, waarschijnlijk uit onbegrip, angst of onmacht. Dat is keihard.'

Door de film zijn mensen zijn vader als meer dan een 'gek' gaan zien, zegt Schaepman. 'Hij is een aardig persoon. Hij is een vader, een opa, een dichter en een mens. En hij heeft psychische problemen, maar daar kun je gewoon met hem over praten.'

Ver van Daan, dinsdag 30/12, 22.50 uur, NPO2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden