Beeldvormers Demonstranten in vermomming

Rode capes en witte mutsen - deze vrouwen zijn indrukwekkend, maar ook wat beangstigend

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: demonstranten in vermomming.

Een groepen vrouwen in rode capes en met witte mutsen die demonstreren voor vrije abortuswetten en vrouwenrechten. Foto Natacha Pisarenko, AP

‘We leven in een tijd waarin grote angst wordt opgeroepen, omdat veel verworven wijsheid ter discussie wordt gesteld en vernietigd’, zei de Canadese schrijver Margaret Atwood deze week tegen het Amerikaanse zakenblad Forbes. Haar was gevraagd waarom een fenomeen dat zijn oorsprong vindt in haar succesvolle roman The Handmaid’s Tale uit 1984 zo’n enorme weerklank vindt. Atwood vermoedt dat mensen het ijzingwekkende maatschappijbeeld van de Verenigde Staten dat in haar boek wordt geschetst, veel minder onwaarschijnlijk achten dan toen het 34 jaar geleden werd gepubliceerd.

Nadat ze eerder waren gesignaleerd bij het Schotse landgoed van Donald Trump, in Helsinki tijdens de top van de Amerikaanse president met Poetin, in de straten van Philadelphia, New York, zijn ze dezer dagen vaak te zien op nieuwsfoto’s uit Buenos Aires: de groepen vrouwen in rode capes en met witte mutsen die demonstreren voor vrije abortuswetten en vrouwenrechten. In Argentinië stemt de senaat op 8 augustus over een wet die abortus tot veertien weken in Argentinië niet langer strafbaar stelt. In hun vervreemdende, archaïsche gewaden komen de vrouwen op voor hun rechten – en voor die wet. De kappen rond hun gezicht maakt de vrouwen individueel zo goed als onherkenbaar op de foto’s, maar tezamen vormen zij een indrukwekkende, zij het ook wat beangstigende groep.

Hun uitdossing is ontleend aan The Handmaid’s Tale (vrij vertaald: het verhaal van de kamenierster), misschien minder aan Atwoods boek dan aan de erop gebaseerde, succesvolle Amerikaanse tv-serie die sinds vorig jaar wordt uitgezonden, met actrice Elisabeth Moss in de hoofdrol. De serie wordt met prijzen overladen.

The Handmaid’s Tale schetst een dystopisch Amerika in een niet al te verre toekomst, dat totalitair wordt geregeerd door mannelijke christen-fundamentalisten. De weinige vruchtbare vrouwen – het merendeel van de vrouwelijke bevolking kan geen kinderen meer krijgen – worden gedwongen handmaid, oftewel kamenierster te worden. Het baren van kinderen is hun belangrijkste taak. Ter bevruchting worden ze verkracht door hun meester, die na de bevalling het kind opeist met zijn echtgenote. Alle kameniersters dragen dezelfde rode capes en witte mutsen.

Ronduit vreeswekkend is die wereld – we zien scènes vol verkrachtingen, schijnexecuties, zelfmoorden, gewelddadige onderwerping, geestelijke terreur. Een wereld die volgens Atwoods gedachtengang (zelf noemt ze geen namen) minder onwaarschijnlijk is nu de vrijheden in Amerika zo op de proef worden gesteld en het land ‘niet langer een baken van licht en liberale democratie’ is.

In hun rode uniformen spelen de kameniersters-demonstranten in op de angst voor een maatschappij waarin vrouwenonderdrukking in haar gruwelijkste vormen normaal is. En juist dat maakt hun opvallende verschijning in het openbaar tot een slim en bruikbaar instrument in de strijd voor vrouwenrechten. Door zich het uniform van de onderdrukking aan te meten, waarschuwen ze voor het gitzwarte wereldbeeld van The Handmaid’s Tale. Ze identificeren zich met de kameniersters, waarmee ze hun opponenten (Trump, conservatieve rechters, christen-fundamentalisten) tot potentiële bruten bestempelen.

Een groep Palestijnse vrouwen demonstreert met Guy Fawkes-masker. Foto Ali Jadallah, Anadolu Agency/Getty Images

Wel vaker ontlenen demonstranten krachtige symbolen aan de massacultuur om hun strijd kracht bij te zetten. Neem het Guy Fawkes-masker uit de film V for Vendetta uit 2005. Het masker, dat enige gelijkenis vertoont met de karakteristieke kop van wijlen schilder Salvador Dalí, is ontleend aan de gelijknamige strip uit 1982 en grijpt terug op het bekendste lid (Guy Fawkes) van een groep rebellen die in 1605 het Engelse parlement wilde opblazen. In de film is de anonieme V een vrijheidsstrijder die in een (toekomstig, ook al dystopisch) door fascisten bestuurd Verenigd Koninkrijk achter het masker van Guy Fawkes de strijd aangaat met de overheersers.  

Sinds het uitkomen van de film tooien talloze demonstranten van velerlei pluimage – antiglobalisten, antikapitalisten, Palestijnen in Gaza tegen de Israëlische bezetter, Zuid-Koreaanse werknemers tegen een corrupte werkgever, anticorruptie-actievoerders in Peru – zich met het Guy Fawkes-masker. Behalve dat ze zo anoniem blijven en wellicht gevrijwaard van vervolging (mooi meegenomen in landen waar demonstratievrijheid beperkt of afwezig is, of waar de strijd met oproerpolitie uitmondt in wederzijds geweld) heeft het masker een sterk verbindende waarde: wij met ons Guy Fawkes-masker strijden voor de goede zaak én we zijn als zodanig herkenbaar.

Toch is de uitwerking van de twee vermommingen anders. Wie zijn gezicht achter zo’n Guy Fawkes-masker verbergt, weten we niet – het (karikaturale) uiterlijk van een vrijheidsstrijder aannemen, is geen garantie voor goede bedoelingen. De kappen van de handmaids ontnemen het zicht op hun gelaat weliswaar, maar wie moeite doet, kan de demonstrant tegenover zich gemakkelijk herkennen. De vrouwen strijden met gebogen hoofd, maar met open vizier. De kap is geen poging tot anonimiteit, maar een symbool van onderdanigheid. Schijnbare onderdanigheid dan. Want de vrouwen demonstreren niet luidruchtig, noch met grote spandoeken. Ze doen dat ingetogen en superieur. Waardig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.