Robots doen het goed in Hollywood

Achtergrond Robotfilms

Als goede sciencefiction een indicatie is voor onze diepste zorgen over de toekomst, dan geeft het bejubelde Ex Machina aan dat we bevreesd zijn voor de opkomst van hyperintelligente robots die erg op mensen lijken. Terecht? Robotfilmkenners leggen uit.

Ex Machina. Beeld Universal

De turingtest, vernoemd naar de Britse wiskundige Alan Turing (1912-1954), gold lange tijd als ultieme proeve op het gebied van kunstmatige intelligentie. Als iemand, bijvoorbeeld middels een chatcontact, níét zou doorhebben dat hij of zij converseerde met een computer in plaats van een mens, dan gold de test als geslaagd. De nieuwe sciencefictionthriller Ex Machina, bejubeld door het wetenschappelijk tijdschrift New Scientist, verhoogt de inzet. Immers, die turingtest is niks, redeneert multimiljardair en robotontwerper Nathan (een rol van acteur Oscar Isaac) over zijn creatie Ava in de film: 'De uitdaging bestaat eruit je te laten zien dat ze een robot is, maar je tóch het gevoel te geven dat ze een bewustzijn bezit.'

In Ex Machina is Nathan de eigenaar en bouwer van 's werelds populairste internetzoekmachine. Hij koppelt data van gebruikers aan zijn robots, zodat die inzicht krijgen in de mens. Nathan ontwikkelt vrouwelijke robots in zijn afgelegen villa en nodigt een ondergeschikte uit het nieuwste model te testen. Fantasie is dat. Maar ook weer niet zo vergezocht; Google kocht de laatste jaren bedrijfjes die zich bezighouden met kunstmatige intelligentie.

Geacteerd

Ex Machina, het regiedebuut van de Britse filmscenarist (onder meer 28 Days Later) en romancier Alex Garland (The Beach), gaat 8 april in voorpremière op het Imagine Film Festival in Amsterdam. En, zoals dat gaat bij speelfilms, spelen ook hier de makers een beetje vals. Ava, de robot in kwestie, is dan wel deels opgebouwd uit verfijnde machinerie, snoeren, metaal en siliconen, maar ze wordt óók geacteerd. De Zweedse ex-balletdanseres Alicia Vikander leende haar perfect symmetrische gezicht en beheerste tred aan de humanoïde robot. Regisseur Garland droeg haar op net wat stijver te bewegen dan gewend, opdat de kijker iets van het 'uncanny valley'-effect ervaart - de gewaarwording dat iets bijna natuurlijk oogt, maar toch niet helemaal.

Geef ons vijftien jaar en we maken een robot die qua uiterlijk en beweging de finesse van Ava benadert, stelt een aan Cambridge verbonden professor in cognitieve robotica, die als adviseur meewerkte aan de speelfilm. Geef ons nog wat langer en zo'n robot bezit ook het benodigd intellect en zelfinzicht om door te gaan voor echt. Tegen die tijd spelen mogelijk ook de dilemma's uit Ex Machina op: want wat als zo'n robot liever niet wil worden uitgezet? Of een hekel krijgt aan zijn maker?

Saai

'In films gaat de relatie tussen robots en mensen eigenlijk altijd mis', zegt Eric Postma, hoogleraar artificiële intelligentie aan de Tilburgse universiteit. Hij is een van de gastsprekers op het speciale robotprogramma van het Imagine Film Festival. Dat robots in speelfilms negen van de tien keer in opstand komen, vindt hij 'vrij saai'.

Als een van de weinige films over artificiële intelligentie waarover hij wel te spreken is, noemt Postma Her, de futuristische komedie van Spike Jonze waarin een man (Joaquin Phoenix) verliefd wordt op het besturingssysteem van zijn computer. Dat artificiële intelligentie de mens ooit zal overklassen - iets waarop Jonze zinspeelt en waarvoor de natuurkundige Stephen Hawking eind 2014 in een interview waarschuwde - is volgens Postma 'in theorie' niet ondenkbaar.

Mark Setrakian, een van de bekendste robotbouwers in Hollywood, die werkte aan films als Men in Black en Pacific Rim, zal op het festival een college geven over robotdesign. Waar hij aan het begin van zijn carrière vaak abstracte robots construeerde, is er nu vooral vraag naar de humanoïde variant, zegt hij: 'Eerst bouwde ik robots met zes of vier benen, nu vrijwel enkel nog met twee, wat overigens veel gecompliceerder is.' Hij ontwierp ook de robot van een kunstinstallatie van de New Yorkse kunstenaar Jordan Wolfson; een opmerkelijk natuurlijk dansende robotvrouw.

3 tips Imagine Filmfestival

Lost River, het vorig jaar in Cannes afgefikte regiedebuut van Ryan Gosling, krijgt tijdens Imagine in het filmmuseum EYE in Amsterdam een opvallende herkansing. Is het een slap aftreksel van de films van David Lynch en Nicholas Winding Refn, of is het 'a beautiful, great movie that will grow on people', zoals dezelfde Refn verklaarde? Het Amsterdamse festival nodigt voor- en tegen standers van de film uit om voor aanvang van de vertoning de degens te kruisen. Daarnaast is Alléluia, de lang verwachte derde film van de Waalse horrorfilmer Fabrice Du Welz (Calvaire, Vinyan), eindelijk in Nederland te zien. Ook organiseert het festival een volledige avond (14/4) in het teken van de vorig jaar overleden Zwitserse kunstenaar H.R.Giger, met gasten, filmfragmenten, ingevlogen kunstwerken en de documentaire Dark Star: H.R. Gigers Welt.

Empathie

Setrakian gaat er vanuit dat in de toekomst iedereen een robot zal bezitten, vergelijkbaar met auto's nu; al dan niet luxe uitgevoerd. 'Het is bijvoorbeeld belangrijk dat robots op een bepaald niveau pijn kunnen ervaren, middels sensoren. Zo zouden ze een rudimentaire vorm van empathie kunnen ervaren: als ze hun eigen ervaring kunnen koppelen aan die van anderen.'

Robots doen het goed in Hollywood. Filmjaar 2015 komt met de zoveelste herstart van de Terminator-reeks en vorige maand ging de blockbuster Chappie in première, over een zelflerende robot met geweten. Tegen het einde van het jaar wordt de terugkeer op doek verwacht van Hollywoods bekendste robotduo, C-3PO en R2-D2 uit de Star Wars-cyclus.

Momenteel draait in de bioscoop een Nederlandse documentaire over een zorgrobot voor ouderen, Ik ben Alice. De film werd eerder dit jaar vertoond op het International Film Festival Rotterdam. Alice, een primair converserend robotje van 60 centimeter lengte, fungeert als gezelschapsexperiment voor eenzame ouderen. Via de camera in Alice's ogen volgt een team van wetenschappers en zorgspecialisten hoe de oudjes gewend raken aan de robot.

Dubieus

In de wereld van de kunstmatige intelligentie wordt deze documentaire toch wat dubieus gevonden, zegt hoogleraar Pim Haselager, die als onderzoeker is verbonden aan de Radboud Universiteit en zich specialiseert in robotintelligentie. 'Dat robotje is een soort buikspreekpop, er zit iemand achter. Het goede van die documentaire is dat je ziet hoe mensen zich verhouden tot robots. Maar de film geeft een misplaatst beeld van hoe ver we zijn.'

Dat robots in speelfilms vaak ineens zelfbewust worden, noemt Haselager onzinnig. 'Hoe dan? Dat leggen ze nooit uit. En we hebben ook geen idee. Dat is net alsof de modernste ijskast, die exact weet hoe je bepaalde groente moet koelen, ineens besluit brood te gaan roosteren. Daar is toch echt een wil voor nodig.'

Ex Machina is te zien op het Imagine Film Festival en draait vanaf 30/4 in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.