InterviewRobert van der Noordaa

Robert van der Noordaa jaagt online op trollen en nepaccounts. Zo gaat hij te werk

Robert van der Noordaa Beeld Pauline Niks
Robert van der NoordaaBeeld Pauline Niks

Op sociale media wemelt het van de trollen, accounts die op slinkse wijze het publieke debat proberen te sturen. Gelukkig zijn er journalisten als Robert van der Noordaa die met ze de strijd aangaan. De Volkskrant vroeg hem hoe hij te werk gaat.

2020 is net op gang gekomen als Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet alweer de tongen in beweging weet te brengen met een tweet. Ditmaal met een opgewonden verslag van een treinreisje dat – zo wil de politicus ons doen geloven – uitdraait op een heus multicultureel drama.

‘Vanavond zijn twee dierbare vriendinnen ernstig lastiggevallen door 4 Marokkanen in de trein’, twittert Baudet op 31 januari. ‘Aangifte doen natuurlijk volstrekt zinloos. Oh lieve, kinderlijk naïeve Nederlanders! Stem nou toch eindelijk voor verandering. Breek los uit het politiek correct gelul! Red dit land! #FVD’

Journalist Robert van der Noordaa (47) leest de tweet en denkt: hier klopt iets niet. Van der Noordaa is een zelfverklaard ‘trollenjager’, iemand die er zijn dagtaak van heeft gemaakt om het internet af te speuren naar desinformatie die wordt verspreid door trollen, internetjargon voor accounts die met leugens, getreiter of dreigementen het publieke debat proberen te beïnvloeden. Dat kunnen (vaak anonieme) personen zijn die het op anderen hebben voorzien. Maar het kan ook om een grote verzameling nepaccounts gaan die worden aangestuurd om (onjuiste) berichten te versturen. De laatste categorie wordt vaak door autoritaire regimes ingezet om propaganda en desinformatie te verspreiden.

Typisch trollengedrag wil Van der Noordaa de tweet van Baudet niet noemen, eerder een ‘polariserende leugen’. Het kwam op Van der Noordaa gewoonweg niet ‘betrouwbaar’ over en leek hem iets te makkelijk te passen in Baudets antimigrantenstraatje.

‘Incidenten in de trein zijn er zeker wel, maar zo veel zie je er ook weer niet voorbijkomen op sociale media’, zegt Van der Noordaa op een vrijdagochtend in zijn rijtjeshuis in Delft. Hij heeft zich languit geïnstalleerd op de bank, handen achter de nek gevouwen. In een hoek van de huiskamer is zijn jongste dochter aan het stoeien met een pluizige Siberische kat. ‘Vriendinnen van Baudet maken iets mee in de trein en daar zijn uitgerekend Marokkanen bij betrokken? Dit klopt van geen kanten.’

Na zes jaar geleden een opmerkelijke carrièreswitch te hebben gemaakt van ingenieur naar onderzoeksjournalist, heeft Van der Noordaa de jacht geopend op iedereen die het internet voor eigen gewin probeert te manipuleren. Zijn doelwitten variëren van Russische trollenlegers die desinformatie verspreiden over de MH17-ramp tot muzikanten die trollen inzetten om vleiende nepverhalen over zichzelf de wereld in te helpen. Om zijn onderzoekswerk werd Van der Noordaa onlangs in NRC Handelsblad gekroond tot ‘’s lands beste speurder naar online beïnvloeding van de politiek’.

Een dag nadat Baudet zijn tweet de wereld in heeft geslingerd, duikt Van der Noordaa in verschillende socialemediaplatforms. Hij kamt Twitter door en klopt Facebook uit. Op Instagram ziet hij dat Baudet een foto heeft geplaatst die een van de zogenaamde ‘vier Marokkanen’ van achteren toont. In de reacties zegt iemand de foto te herkennen en bij het treinakkefietje betrokken te zijn geweest. Vervolgens zoekt Van der Noordaa de man op LinkedIn op en legt hij contact met hem. Het blijkt een treinconducteur die Baudets beschuldiging op bijna alle punten weerspreekt.

De conducteur – geen Marokkaan – vertelt dat hij samen met twee collega’s en een buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) – ook geen Marokkanen – een kaartcontrole aan het uitvoeren was op een sprinter tussen Amsterdam en Weesp. Het viertal is in burgerkleding. Bijna iedereen in de trein werkt netjes mee, op twee vrouwen na. Die geloven niet dat de conducteurs zijn wie ze zeggen te zijn. Ze raken pas overtuigd als ook de politieagent zijn legitimatie toont. De vriendinnen spelen het voorval door aan Baudet die er op Twitter van maakt dat de vrouwen ‘ernstig lastiggevallen’ zijn door ‘vier Marokkanen’.

Van der Noordaa stelt een eigen Twitterbericht op waarin hij onthult dat Baudets beweringen ‘volledig verzonnen’ zijn. Nadat verschillende media hierop voortborduren, laat Baudet uiteindelijk weten dat hij zich ‘te snel en te stevig’ heeft uitgelaten en dat hij ‘uiteraard’ niemand valselijk wilde beschuldigen.

null Beeld Isa Grutter
Beeld Isa Grutter

Het is met dit soort internetgraafwerk dat Van der Noordaa zichzelf de afgelopen jaren in de kijker heeft gespeeld bij verschillende opdrachtgevers in de media en daarbuiten. Zijn belangrijkste stukken verschenen in weekblad De Groene Amsterdammer en de Volkskrant, waarvoor hij Russische trolactiviteiten in kaart bracht en onthulde hoe popmuzikant Dotan eigenhandig een trollenleger opbouwde. Waar de Baudettweet hem hoogstens een kwartier spitwerk vergde, was hij aan dit onderzoekswerk soms maanden kwijt. (In alle openheid: Van der Noordaa liep in 2016 stage bij de Volkskrant op de binnenlandredactie, waar schrijver dezes destijds ook werkzaam was.)

Ook overheidsinstanties weten hem te vinden. Zo onderzoekt hij in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken of trollen in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen nepnieuws verspreiden over stembusfraude. Gemeenten vragen zijn hulp bij het traceren van desinformatie, bijvoorbeeld over covid-19, om risico’s voor de volksgezondheid tijdig in de gaten te krijgen.

Daarnaast is Van der Noordaa actief bij Kieskijker, een particulier initiatief dat desinformatie en manipulatie rondom de komende Tweede Kamerverkiezingen monitort. Deze werkzaamheden verricht Van der Noordaa onder de vlag van Trollrensics, een softwarebedrijf dat hij vorig jaar samen met een bevriende ict’er heeft opgericht. Uithangbord van Trollrensics is een softwareprogramma waarmee ze in een oogwenk socialemediaplatforms kunnen afgrazen en verdachte of opmerkelijke bewegingen kunnen aanwijzen.

Bang dat zijn werk voor overheidsorganisaties zijn journalistieke onafhankelijkheid kan ondermijnen, is hij niet: ‘Als ik ook maar het gevoel zou krijgen dat mijn objectiviteit in het geding is, zou ik er subiet mee stoppen. Ik merk dat overheden juist veel waarde hechten aan mijn werk, omdat het is gebaseerd op data.’

Journalistiek werk vormt maar een deel van Van der Noordaa’s dagbesteding. Als ingenieur – hij studeerde milieutechniek in Delft en milieuhygiëne in Wageningen – werkt Van der Noordaa bij een ingenieursbureau waar hij juridische ondersteuning verleent aan bedrijven met plannen in het buitenland.

‘Ik werk nu zo’n tachtig uur per week. Ik begin om 7 uur ’s ochtends. In de middag doe ik nog een uurtje of twee iets leuks met mijn kinderen. ’s Avonds rond 8 uur, als de kinderen in bed liggen, werk ik door tot een uur of 11. Ook in het weekend ben ik bezig. Dat ingenieurswerk is erg leuk, het is een bewuste keuze om daar niet mee te stoppen. Maar mogelijk maak ik ooit de volledige overstap naar de journalistiek.’

Goed graafwerk op internet vereist een obsessieve persoonlijkheid. Iemand die dagen, weken en soms maanden wil steken in het doorspitten van socialemediaberichten, foto’s en filmpjes om de speld in de hooiberg te vinden die het verhaal sluitend kan maken. Van der Noordaa heeft zo’n persoonlijkheid. Lichtelijk onthecht, met zijn gedachten continu bij de sporen die hij op internet volgt. Als hij spreekt, doet hij dat met oog voor detail en het juiste taalgebruik – de Twitternamen, softwaretechnieken en afkortingen vliegen je om de oren.

Van der Noordaa klapt zijn laptop open en laat een bont landschap van grafiekjes en taartdiagrammen zien. Het is een overzicht dat Trollrensics recentelijk maakte van verdachte Twitteractiviteiten in Turkije, gericht tegen PVV-politicus Geert Wilders. Met de zelfgebouwde software kan Van der Noordaa aantonen dat dit niet spontaan op gang kwam, maar werd gepusht door belangrijke politieke spelers in Turkije om het Nederlandse onlinedebat over Wilders te beïnvloeden.

De kettingreactie wordt in gang gezet als Wilders halverwege februari een belediging aan het adres van de Turkse president Erdogan twittert. Kort daarna verschijnt een hashtag met een opmerkelijke spelfout, #TerrorsitGeertWilders. Er volgen duizenden tweets met de hashtag en die worden gedeeld door leden van Erdogans AK-partij, waaronder burgemeesters, regionale partijvoorzitters en parlementsleden. Binnen de kortste keren prijkt het boven aan in de trending topics, een overzicht van de populairste gespreksonderwerpen op Twitter. Kieskijker ziet hierin ‘een gecoördineerde manipulatie van Twitter-algoritmen’.

Een andere hashtag die Van der Noordaa met zijn software in kaart bracht, is #klaarmetrutte. De hashtag wordt voor het eerst gebruikt door een twitteraar met een VVD-verleden, maar wordt pas groot als Wilders hem gebruikt. Een gecoördineerde desinformatiecampagne door een trollenleger is dit volgens Van der Noordaa niet. Hier is eerder sprake van spontane Twitteractiviteit van een grote groep gelijkgestemden.

‘Onze software kijkt niet naar politieke kleur; hij is neutraal en kijkt alleen naar vreemde activiteit op internet. Zodra iets viral gaat dat met politiek te maken heeft of als een bepaalde politicus veel wordt genoemd, willen we in kaart brengen waar dat vandaan komt.’

De keuze voor de journalistiek kwam vrij laat voor Van der Noordaa. Hij was 41 jaar oud toen hij zich bij de Erasmus Universiteit in Rotterdam inschreef voor de postdoctorale opleiding journalistiek. Daarvoor was hij als ingenieur achttien jaar werkzaam in de industriële logistiek en reisde hij de hele wereld over. Jarenlang was Oekraïne zijn standplaats, waar hij onder meer tankstations hielp moderniseren en er verknocht raakte aan het ‘warme, fantastische’ volk.

In Oekraïne wordt Van der Noordaas interesse in desinformatie en trollenlegers gewekt. Begin 2014 wordt de Krim grotendeels geannexeerd door buurland Rusland. Op internet duiken door de Russische staat aangestuurde trollenlegers op die maximale verwarring moeten zaaien over de annexatie. Halverwege 2014 vindt de gebeurtenis plaats die Van der Noordaas keuze voor de journalistiek zal helpen bespoedigen, de MH17-ramp op 17 juli 2014. Ook rondom deze gebeurtenissen zullen trollenlegers proberen met desinformatie en propaganda de schuld van Rusland op Oekraïne af te wentelen.

‘Ik vloog die ochtend toevallig van Moskou naar Kiev. Toen ik landde, hoorde ik dat er een Nederlands vliegtuig in het Oekraïense luchtruim was neergehaald. De volgende dag was ik op het plein voor de Nederlandse ambassade in Kiev. Er lag een bloemenzee. Erg aangrijpend. Toen dacht ik: nu ga ik graven.’

In de jaren die volgen schrijft Van der Noordaa een klein oeuvre bij elkaar, waarin hij gedetailleerd probeert te boekstaven hoe Russische desinformatie ook Nederland weet te bereiken. En daarbij maakt hij ook de nodige vijanden.

Vooral zijn werk in De Groene Amsterdammer springt in het oog. In een artikel in 2019 dat hij met Groene-redacteur Coen van de Ven schreef, onthult Van der Noordaa dat Russische trollen binnen de eerste twee dagen na het neerhalen van de MH17 zo’n 65 duizend tweets versturen waarin de schuld voor de vliegtuigramp in Oekraïense schoenen wordt geschoven. Ook beschrijven Van der Noordaa en Van de Ven hoe Nederlandse activisten en burgerjournalisten de Russische desinformatie een eind op weg helpen door die op sociale media verder te verspreiden. Met een van hen, burgerjournalist Max van der Werff, die jarenlang het blog Kremlintroll bestierde en is gelieerd aan het YouTubekanaal Bonanza Media, heeft Van der Noordaa een flinke aanvaring.

Van der Werff, een voormalig handelaar in elektrische fietsen, verloor naar eigen zeggen in de jaren negentig zijn geloof in de westerse media en politiek. Sindsdien probeert hij zelfstandig ‘alternatieve verklaringen’ te vinden voor ingrijpende gebeurtenissen, waaronder de MH17-ramp. In Oekraïne spreekt hij getuigen en verzamelt hij bewijzen die volgens hem aantonen dat Rusland niet achter het neerhalen van MH17 zit.

Enkele maanden nadat het artikel over de Nederlandse doorgeefluiken van Russische desinformatie is verschenen, schrijft Van der Noordaa op Twitter dat Van der Werff samenwerkt met de ‘terroristen’ van Volksrepubliek Donetsk (DNR), een pro-Russisch staatje dat zich met geweld van Oekraïne heeft afgescheiden. Oekraïense autoriteiten hebben de DNR om dit separatisme tot ‘terroristen’ bestempeld. In interviews vertelt Van der Werff zelf dat hij overleg voert met de ‘mensen’ van de DNR. Daarbij blijkt uit e-mails waar het internationale onderzoekscollectief Bellingcat de hand op wist te leggen dat Van der Werff pr-advies aan DNR heeft gegeven.

Van der Werff pikt de beschuldiging evengoed niet en sleept Van der Noordaa voor de Raad voor de Journalistiek. Die oordeelt dat Van der Noordaa zich heeft bezondigd aan ‘journalistieke onzorgvuldigheid’ door de beschuldiging dat Van der Werff voor terroristen werkt niet te onderbouwen.

Van der Noordaa is nog altijd verbolgen over de schrobbering die hij kreeg van de Raad voor de Journalistiek: ‘Als Raad had je volgens mij moeten denken: misschien moeten we niet iemand helpen die zegt voor terroristen te werken? Waarom zo iemand helpen en mij voor de haaien gooien?’

Het is niet alleen maar zwaar politiek beladen werk dat Van der Noordaa als trollenjager verricht. Een van de opzienbarendste stukken die hij heeft gemaakt verscheen in 2018 in de Volkskrant onder de titel ‘Het trollenleger van popartiest Dotan’. Het artikel is een coproductie met Volkskrant-journalist Mark Misérus en brengt gedetailleerd in kaart hoe Dotan jarenlang en eigenhandig een anoniem trollenleger aanstuurde om zichzelf neer te zetten als een sympathiek en begaan mens.

Acht maanden duurde het onderzoek. Misérus en Van der Noordaa pluisden duizenden socialemediaberichten, reacties en foto’s uit en wisten uiteindelijk 140 trollen te traceren, waarvan een deel werd aangestuurd door Dotans manager.

Hoe geraffineerd Dotan daarbij te werk ging, blijkt uit het geval ‘Karel Leegwater’, een trol die op Facebook beschrijft hoe Dotan het doodzieke broertje van Karel na een concert opzoekt en later zelfs een persoonlijke videoboodschap stuurt. Het hartverwarmende verhaal wordt door fans en media opgevreten, zonder te beseffen dat het Dotan zelf is die achter het account Karel Leegwater schuilgaat. Zelfs toen Dotan doorbrak en de concertzalen makkelijk uitverkocht kreeg, bleef hij het gebruik van trollen doorzetten.

‘Hij moet dit echt avonden lang achter elkaar hebben gedaan’, zegt Van der Noordaa. ‘Waarom zou je dat doen? Ik denk dat het op een gegeven moment gewoon een tic werd.’

Na publicatie van het artikel verdween Dotan met de staart tussen de benen naar Israël, het land van zijn vader. Een tijdlang werd niets van hem vernomen. Inmiddels heeft hij excuses aangeboden voor zijn trollenleger en zijn carrière weer opgepakt.

Van der Noordaa: ‘Zijn carrière heeft er gelukkig niet onder geleden, dat was ook nooit de bedoeling. Ik vond het gewoon zo’n bizar ding, dat trollenleger van hem. Ik wilde alleen maar bewijzen dat iemand dat deed en ook jarenlang volhield.’

Begin februari werd in rechtse internetkringen impliciet een eerbetoon aan Van der Noordaas werk gebracht. In Zeist werd de fractievoorzitter van de lokale GroenLinks-afdeling betrapt op het gebruik van trollen. Met nepaccounts zou hij discussies ten gunste van zijn eigen partij proberen te manipuleren. Na eerst ontkend te hebben, gaf hij uiteindelijk toe achter de nepaccounts te zitten en stapte hij op als fractievoorzitter. Rechts internet had hem toen al omgedoopt tot de ‘Dotan van Zeist’.

Van der Noordaa: ‘Toen ik rond 2014 besloot dat ik mij zou richten op trollenlegers en desinformatie, keken mensen mij aan van ‘huh, waar heb jij het nou weer over?’. Maar het was een juiste inschatting. Het is alleen maar een groter probleem geworden. Kijk naar de desinformatie die tot de bestorming van het Capitool in Washington heeft geleid. Trollen zoeken de pijnpunten van de samenleving op – MH17, Black Lives Matter – en proberen mensen tegen elkaar uit te spelen. Daar moeten we ook in Nederland alert op zijn. Het is makkelijk om met een paar honderd trollen een heel politiek landschap te beïnvloeden.’

Troll Cake

Last gehad van een anonieme internettrol en zit je te broeden op een vernietigend antwoord? Neem dan Troll Cake in de arm. Deze banketbakker annex detective zorgt ervoor dat je anonieme belager een koekje van eigen deeg krijgt. Met wat speurwerk probeert Troll Cake naam en woonadres van je trol te achterhalen. Daarop krijgt de trol een taart afgeleverd met daarop in glazuren letters een snedig weerwoord. Helaas is Troll Cake voorlopig alleen nog in Amerika actief.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden