Robert M. Pirsig definieerde een generatie in zijn cultboek

Zijn debuutroman Zen and the Art of Motorcycle Maintenance werd het cultboek van een generatie en defineerde een tijdperk. Het verhaal over een motorreis door de VS maakte Robert Pirsig in één klap wereldberoemd.

Robert Pirsig met zijn zoon Chris in 1968. Beeld Foto: William Morrow

Zijn boek stond in de late jaren zeventig en vroege jaren tachtig in de boekenkast van bijna elke studentenkamer. Er werden wereldwijd vijf miljoen exemplaren van verkocht. Zen and the Art of Motorcycle Maintenance was de bijbel van de protestgeneratie: zo niet begrepen, dan toch in elk geval vereerd. Misschien kwam dat doordat het, zoals de schrijver zelf zei, een 'cultuurdragend boek' was, een boek dat toevallig precies bood waar de cultuur op dat moment naar op zoek was.

De maandag op 88-jarige leeftijd overleden schrijver Robert M. Pirsig werd in 1974 in één klap wereldberoemd met zijn debuutroman, in het Nederlands vertaald Zen en de kunst van het motoronderhoud. De roman (ondertitel: An Inquiry into Values) doet verslag van een motorreis door de Verenigde Staten, die hoofpersoon Phaedrus - duidelijk geïnspireerd op de auteur zelf - maakt in het gezelschap van zijn 11-jarige zoon Chris. Al rijdend wijdt de verteller zich uitvoerig aan bespiegelingen over de relatie tussen mens en machine, over de wortels van onze cultuur en over het begrip krankzinnigheid. Phaedrus zelf was, in een 'eerder leven', slachtoffer geworden van een geestelijke ineenstorting, onderging elektroshocktherapie en werd 'herboren' als zijn huidige ik.

Vader en zoon reizen, niet toevallig, westwaarts. Het westen heeft in het Amerikaanse bewustzijn altijd gestaan voor het ongerepte, niet-gecorrumpeerde land aan gene zijde van de frontier. Behalve een geografische tocht maakt Phaedrus ook een symbolische reis: hij is op zoek naar 'kwaliteit'.

Hoewel hij dit begrip niet definieert, blijkt het goeddeels samen te vallen met harmonie, met vrede, met herwonnen identiteit, met evenwicht tussen de hoofdpersoon het universum. Zen werd het cultboek van een generatie en definieerde een tijdperk.

In 1991 publiceerde Pirsig een vervolgroman: Lila - An Inquiry into Morals. In dit boek komen de morele gevolgen van het vrijheidsstreven van de hippiegeneratie uitgebreid aan de orde. Een van de aanleidingen van het boek was de dramatische dood van Pirsigs zoon Chris, die in 1979 in San Francisco werd neergestoken.

Hoewel ook Lila een reis als rode draad heeft - een bootreis in dit geval - ontbeert het boek het krachtige epische verhaal dat in Zen wel te vinden is. Het werd niet zo'n succes als Pirsigs debuut.

Robert Maynard Pirsig werd in 1928 in Minneapolis geboren en had Duitse en Zweedse wortels. Op zijn negende werd bij hem een IQ van 170 gemeten en reeds op zijn veertiende ging hij naar de universiteit om biochemie en later filosofie te studeren. Hij werd docent aan de Montana State University.

Robert m. Pirsig. Beeld ap

Begin jaren zestig viel hij ten prooi aan een zenuwinstorting en werd er bij hem paranoïde schizofrenie gediagnosticeerd. Hij werd onder meer behandeld met elektroconvulsietherapie. Zijn herwonnen geestelijke gezondheid was een van de drijfveren achter zijn beroemde debuutroman.

Pirsig stierf in zijn woonplaats South Berwick, Maine.


Frans Saris, natuurkundige

'De meeste fysici hebben het idee dat ze de hele wereld kunnen verklaren. Pirsig heeft mij er met zijn boek van overtuigd dat dat nooit zal lukken en dat wij fysici te weinig filosofie gelezen hebben om dat te beseffen. Filosofen weten allang dat een God's eye view van de wereld ons niet gegeven is. Wij kunnen ons niet buiten de wereld plaatsen en er dan een vergelijking van schrijven die alles zal verklaren. Wij kunnen zaken slechts verklaren binnen wat we al kennen. Onze natuurkundige arrogantie wordt door Pirsig onderuitgehaald. Daarom is Zen and the Art of Motorcycling Maintenance ook niet zo'n populair boek onder fysici. Daarnaast is het boek, met zijn nadruk op zorgvuldigheid en onderhoud, een vroeg en zeer belangwekkend pleidooi voor duurzaamheid.'

Frans Saris. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

André Klukhuhn, filosoof

'"Het terugwinnen van de ziel in een gemechaniseerde wereld." Dat is in de kern waar Pirsigs boek over gaat. Ik ben zelf een boek aan het schrijven over dat onderwerp, Tweespalt getiteld, en heb gedurende het schrijfproces geen moment stilgestaan bij het idee dat ik daarbij geïnspireerd zou zijn door Zen and the Art of Motorcycle Maintenance. Maar bij nadere beschouwing is dat boek veel belangrijker dan ik mij altijd heb gerealiseerd. Welbeschouwd ben ik tot de dag van vandaag bezig om bezieling terug te brengen in een geautomatiseerde, gemechaniseerde, geïndustrialiseerde wereld. Ik overweeg, nu ik door Pirsigs overlijden opnieuw op zijn denkbeelden ben gewezen, serieus om in Tweespalt alsnog aandacht aan hem te besteden.'

Hanshan Roebers, kunstenaar

'De inzichten die ik dank aan het boek van Pirsig zijn nog altijd geldig. Ik heb jarenlang gedacht dat stilte de afwezigheid was van geluid. Maar stilte is een áánwezigheid. Een aanwezigheid van energie die zich manifesteert als dat andere er niet is. Als je iets probeert te scheppen vanuit wat je weet, schiet je niet veel op. Maar als je aan het werk gaat zonder dat je precies weet wat er gaat gebeuren - vanuit het 'niets' - kun je op nieuwe, onverwachte zaken komen. Het lezen van Zen and the Art of Motorcycle Maintenance betekende voor mij dat er in één klap een leegte werd opgevuld, waarvan ik niet wist dat hij bestond. Pirsig formuleerde zijn ideeën zo treffend dat ik besefte: ja, dat heb ik altijd gevonden, alleen wist ik het niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden