Robby Müller, de meester van het licht

Morgen opent in filmmuseum EYE Meester van het licht - Robby Müller. Op deze tentoonstelling vertellen regisseurs die met de Nederlandse cameraman hebben gewerkt - onder wie Wim Wenders, Jim Jarmusch en Lars von Trier - wat hem zo goed maakt. Een voorproefje.

Miguel Sandoval als Archie in Repo man (1984)

Als Robby Müller een hotel- of motelkamer betrekt, voor een kortstondig of langer verblijf, herbelicht hij het complete vertrek. Direct na binnenkomst, grondig. Jim Jarmusch zag het ritueel meermaals, in de jaren dat hij en zijn Nederlandse cameraman geregeld samen neerstreken voor filmopnamen. 'Dan zette hij bijvoorbeeld de lamp van het nachtkastje op de vloer, schroefde de staande lamp hoger, hing er een sjaal overheen - Robby is zeer, zéér sensitief voor licht en voor de wijze waarop licht de stemming beïnvloedt.'

De Amerikaanse regisseur, die in de jaren tachtig en negentig vier speelfilms met Müller opnam (Down by Law, Mystery Train, Dead Man, Ghost Dog), memoreert hun samenwerking in een filmpje dat wordt vertoond in het Amsterdamse filmmuseum EYE. Daar opent morgen een grote tentoonstelling over 'Master of Light - Robby Müller', wiens gevoel voor licht en compositie vaak wordt vergeleken met dat van schilders als Vermeer en Hopper. EYE, dat eerder uitpakte met vergelijkbare tentoonstellingen over grote cineasten als Kubrick, Fellini en Antonioni, besteedt nu voor het eerst zo veel aandacht, en oppervlakte, aan het werk van een cameraman.

Bepalende scènes uit diens ruim negentig films tellende oeuvre worden afgespeeld op kolossale beeldschermen. Ook zijn er opnamen uit Müllers privéarchief; een verzameling polaroids. Curator Jaap Guldemond doorspitte het archief van de 76-jarige Nederlander, in diens woning aan de Prinsengracht. Storyboards tekende Müller niet, nooit - een zonde in zijn visie. Want hoe kun je nu van achter een bureau bepalen hoe een shot eruit moet zien? Decennialang netjes bewaarde filmscripts zagen eruit alsof de cameraman ze nauwelijks had ingezien, zegt Guldemond. 'Meestal staan die toch vol aantekeningen.' Müller bepaalde zijn strategie liever in gesprek met de regisseur; wat wilde die zeggen met een personage, een scène, een film? Dát was bepalend voor de juiste atmosfeer, kadrering, belichting en kleurstelling. Niet die letters op papier.

Robby Müller.

Omgedraaid

De Amerikaanse regisseur Jim Jarmusch vertelde de Volkskrant in 2009 over zijn samenwerking met Robby Müller tijdens de opnamen van Dead Man, hun zwart-wit western met Johnny Depp: 'We namen op in de wildernis. Als we de perfecte locatie hadden gevonden met een prachtige achtergrond, echt zo'n kalendershot, zei Robby altijd: en nu draaien we ons om. Dan filmden we exact de tegenovergestelde richting, waar hooguit een dwergboom stond, wat rotsen en een opgedroogd beekje. Zo vermeden we de clichébeelden.'

Geboren op Curaçao, als zoon van een Shell-ingenieur, bracht Müller zijn jeugd deels door in Indonesië, om pas op zijn 7de voor het eerst in Nederland te arriveren, in de winter van 1947.

Hij doorliep de filmacademie: het klasje van Jan de Bont, Frans Bromet en Pim de la Parra, maar kwam nauwelijks aan de bak in Nederland. In Duitsland ontmoette hij Wim Wenders, de latere prins van de nieuwe Duitse cinema. Samen reden ze uren door de landschappen van Nederland en Duitsland, elkaar wijzend op bijzondere uithangborden, turend naar neonlicht. Ze verlegden het begrip roadmovie, eerst met het in zwart-wit gefilmde Alice in den Städten (1974), later met het gloedvolle Paris, Texas (1984), dat werd bekroond met de Palme d'Or. Films die grotendeels onderweg tot stand waren gekomen, geïmproviseerd en zonder vast script. Müllers camerawerk werd en wordt bestudeerd door collega's: hoe kreeg hij dat wollen truitje van Nastassja Kinski in de peepshowscène in Paris, Texas zó onvoorstelbaar rood? Het licht op, lijkt te leven, te trillen. De scène is te zien in EYE en verbaast nog steeds.

Daar Müller vanwege een neurologische aandoening niet meer spreken kan, vroeg het filmmuseum een aantal van de regisseurs met wie hij samenwerkte om commentaar, ter begeleiding van de tentoonstelling. Ook Lars von Trier, die zichzelf een paar jaar terug nog een algeheel spreekverbod oplegde, werkte mee. Als cameraman van Breaking the Waves en Dancer in the Dark was Müller van grote invloed op de dogma-beweging in de jaren negentig, benadrukt de Deense cineast. 'De meeste grote directors of photography met wie ik werkte, gedroegen zich als koningen op de set. Hun aanwezigheid en grapjes waren belangrijk. Robby was niet zo. Robby sloop rond.' Slechts één keer werd zijn Nederlandse cameraman boos. 'Bij Dancer in the Dark speelde ik constant Abba op de set. En hij haatte Abba', zegt Von Trier, met grijnslach. 'Sorry Robby, voor Abba. Dat was wreed van me.'

Master of Light - Robby Müller, 4/6 t/m 4/9 in EYE Amsterdam.

De rode trui van Natassja Kinski in Paris, Texas (1984).

Beknopte filmografie Robby Müller

24 Hour Party People (2002, Michael Winterbottom)

Dancer in the Dark (2000, Lars von Trier - Gouden Palm)

Ghost Dog: the Way of the Samurai (2000, Jim Jarmusch)

Breaking the Waves (1996, Lars von Trier)

Hoogste Tijd (1995, Frans Weisz)

Dead Man (1995, Jim Jarmusch)

Mad Dog and Glory (1993, John McNaughton)

Mystery Train (1989, Jim Jarmusch)

Barfly (1987, Barbet Schroeder)

Down by Law (1986, Jim Jarmusch)

To Live and Die in L.A. (1985, William Friedkin)

Paris, Texas (1984, Wim Wenders - Gouden Palm)

Der Amerikanische Freund (1977, Wim Wenders)

Alice in den Städten (1974, Wim Wenders)24 Hour Party People (2002, Michael Winterbottom)

Johnny Depp in Dead Man (1995).
Emily Watson en Stellan Skarsgard in Breaking the Waves (1996).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden