Ripper

Isabel Allendes jongste roman is beter dan alles wat ze tot dusver heeft geschreven

Isabel Allendes jongste roman is beter dan alles wat ze tot dusver heeft geschreven. Ripper is een scherp, spannend en geestig portret van de smeltkroes San Francisco. En Allende is nu eens niet zweverig.

In 1982 verscheen Isabel Allendes debuutroman Het huis met de geesten. Het boek werd een wereldwijde bestseller. Maar er was ook kritiek. De schrijfster zou vooral bekend zijn geworden dankzij haar beroemde oom Salvador Allende, de linkse president van Chili die wereldnieuws werd nadat hij in september 1973 tijdens de coup van generaal Pinochet was gestorven. En, erger nog: Allende zou een slap aftreksel hebben geschreven van Honderd jaar eenzaamheid van de Colombiaan García Márquez, die er met zijn dedain voor haar boek - hij had geen zin om het te lezen - nog een schepje bovenop deed.

Het gemopper kon niet verhinderen dat Allende een immens succesvolle trend in de Spaans-Amerikaanse literatuur op gang bracht: die van de vlot leesbare, met lief en leed gestoffeerde en magisch-realistisch afgewerkte vrouwenroman. De literaire lekkerbekken trokken een cordon sanitaire om deze subliteratuur heen. Maar dat kon niet verhinderen dat veel Europese en Amerikaanse lezers de Spaans-Amerikaanse literatuur niet meer in de eerste plaats associeerden met literaire reuzen als Borges, García Márquez en Vargas Llosa, maar met de magisch-realistische edelkitsch van schrijfsters als Isabel Allende, Laura Esquivel en Gioconda Belli.

Dit tot grote ergernis en frustratie van jongere schrijvers, die hun kansen op de buitenlandse markten beknot zagen, omdat ze niet aan dit exotische clichébeeld konden en wilden voldoen. Het is een van de redenen waarom Roberto Bolaño (De wilde detectives, 2666) geen gelegenheid voorbij liet gaan om zijn landgenote met pek en veren in te smeren.

Allende trok zich niets aan van al die kritiek. Met een haast metronomische regelmaat kwam zij elke twee, drie jaar met een nieuw boek. Lezers, of liever gezegd lezeressen genoeg. Aan ideeën had de schrijfster evenmin gebrek, getuige de grote variatie aan onderwerpen en genres. Historische romans, liefdesromans, avonturenromans, young-adultromans, memoires: de Chileense schrijfster draaide er haar hand niet voor om.

Zeven jaar geleden leverde die schrijfdrift ineens een mooi boek op, De som der dagen. Daarin blikt Allende terug op haar leven na het overlijden van haar dochter Paula (in 1992), een gebeurtenis die de aanleiding had gevormd voor het eerste deel van haar memoires. In De som der dagen, het tweede deel, overheersen niet de babbelzucht en de dweperigheid van Paula, maar wordt de toon bepaald door een mix van vertelkracht, levenslust, scherpzinnigheid en zelfspot. Ze vormen ook de grondstoffen van de superieure lezing 'Tales of Passion' die Allende in 2007 gaf in Californië (te zien op ted.com/talks).

Zou deze verandering iets met Allendes leeftijd te maken hebben? Misschien. Maar minstens zo belangrijk is dat ze in De som der dagen over haar leven in Californië schrijft, de plek waar ze al meer dan twintig jaar woont. In haar Amerikaanse leven is óók ruimte voor het esoterische gedachtengoed waaraan de schrijfster zo verknocht is. Maar het krijgt niet de kans om met haar pen op de loop te gaan, dankzij de meer praktische en nuchtere Amerikaanse mentaliteit die haar niet onberoerd heeft gelaten.

Ripper bewijst opnieuw en nog overtuigender dat Allendes tweede vaderland de ideale biotoop is voor haar schrijverschap. Haar nieuwe roman is de eerste die zich afspeelt in het hedendaagse San Francisco, een stad die ze inmiddels door en door kent (ze woont er vlakbij, in San Rafael). Dat het ook haar eerste misdaadroman is, komt eveneens goed uit, omdat dit genre een extra barrière vormt tegen zweverigheid.

Het vuistdikke boek bevat nog geen drie pagina's waarop de schrijfster zich verliest in de esoterische of sentimentele gemeenplaa

tsen die we kennen uit haar oudere boeken. Omdat de toon van Ripper opvallend opgeruimd is, zou je zelfs bijna denken dat passages als deze ironisch zijn bedoeld: 'Alles gebeurt tegelijk, er bestaat geen tijd, er zijn geen grenzen in de ruimte, we maken deel uit van de spirituele eenheid die de zielen bevat die eerder zijn geïncarneerd, die van nu en die van morgen, we zijn allemaal druppels in dezelfde oceaan.'

De plot is nogal een waagstuk. De rode draad is een serie moorden waarvan de gestileerde, weerzinwekkende mise-en-scène doet denken aan films als The Silence of the Lambs en Se7en. Een wat sleets sjabloon, dat Allende op verrassend frisse wijze nieuw leven inblaast, onder meer door de dader van iets te voorzien dat de gefictionaliseerde seriemoordenaar doorgaans ontbeert: psychologische nuance.

Ripper is veel meer dan een goed geschreven thriller. Het is vooral een indrukwekkende doorsnede van de smeltkroes San Francisco en, meer in het algemeen, een scherpe, barmhartige en ook geestige kijk op onze geglobaliseerde, multiculturele wereld. Gedurfd is hoe Allende vrijwel tot het einde toe de tijd neemt om de achtergronden, temperamenten en wederwaardigheden van telkens weer nieuwe personages te belichten, zonder de vaart van de vertelling in gevaar te brengen.

Bij de keuze van haar personages begeeft Allende zich eveneens op glad ijs. Zo voert ze een hippie-achtige vrouw op die met alternatieve therapieën het hoofd boven water houdt, een Navy Seal met een posttraumatisch stresssyndroom, een beroemd Afrikaans model dat vrouwenbesnijdenis aan de kaak stelt, een ex-guerrillastrijder uit Uruguay die zijn brood verdient als cognitiewetenschapper en een meer dan middelbare dandy met een erectiestoornis.

In combinatie met verwijzingen naar de dood van Whitney Houston, Woody Allens Midnight in Paris, de Vijftig tinten-trilogie van E.L. James en vele andere decorstukken van onze tijd had dit alles gemakkelijk een bonte kermis of karikatuur kunnen worden. Zo niet bij Allende, die de enorme grabbelton van haar materiaal omtovert tot een swingende, brede verbeelding van onze tijd zonder dat het psychologisch reliëf van haar personages erbij inschiet.

Aantrekkelijk is ook de humor waarmee Allende haar roman heeft doorspekt. Zo ziet de alternatieve genezeres er geen been in een reumatisch konijn als patiënt te accepteren en wordt het seksleven dat zij met haar minnaar in de steigers zet als volgt samengevat: 'Ze hadden niets om zich over te beklagen, want na een periode waarin ze een aantal acrobatische standjes - gebruikelijk in de porno-industrie - hadden uitgeprobeerd, waar hij pijn in zijn rug van kreeg en zij chagrijnig van werd, en haast alles hadden onderzocht wat je met een gezonde verbeelding maar kon verzinnen zonder er derden of dieren in te betrekken, was hun repertoire langzaam teruggebracht tot vier conventionele alternatieven.'

Eveneens geestig is de van elke rancune gespeende knipoog die Allende haar critici geeft. Een van haar personages heeft een boek over deze seriemoordenaarzaak geschreven, dat 'werd neergesabeld door de kritiek, die de auteur beschuldigde van magisch realisme, een literaire stijl die passé was, maar er was niemand die kon bewijzen dat hij de feiten had verdraaid ten behoeve van het esoterische.'

Dat Allende zichzelf op de hak kan nemen, wisten we al uit het tweede deel van haar memoires. Nu weten we ook dat er een onweerstaanbare romanschrijfster in haar schuilt. Je moet het maar kunnen: de zeventig gepasseerd en dan je beste roman schrijven.

CV

1942 2 augustus geboren in Lima, Peru
1953-'58 groeit op in Bolivia en Libanon
1959-'65 werkt voor wereldvoedselorganisatie FAO in Chili
1962 huwelijk met Miguel Frias
1975 vestigt zich met man en kinderen in Venezuela, werkt als journalist
1978 scheiding
1982 romandebuut

La casa de los espíritus
1988 huwelijk met Willie Gordon, woont in San Rafael
2002 Van der Leeuwlezing in Groningen
2012 Hans Christian Andersen prijs

DE VOLKSKRANT: VAN KRITIEK NAAR LOF

Hoe goed Isabel Allendes romans in Nederland ook verkochten, de recensenten waren maar zelden te spreken over haar proza. Een greep uit drie decennia Volkskrant-kritiek:

Cees Zoon over Liefde en schaduw (24 oktober 1986):

'Het gebrek aan diepgang (...) wordt slechts overtroffen door het treurigmakende proza.'

Vertaalster Barber van de Pol (19 maart 1998):

'Ik zie hoe ze een beetje schrijft als Márquez, maar dan veel minder goed (...) Ik wilde haar niet vertalen. Misschien stom, want dan was ik nu mooi binnengelopen aan royalties.'

Willem Kuipers (7 juli 2000):

'Lu Xun is een náám in de literaire wereld. Niet voor bewonderaars van Isabel Allende, maar wel voor boekenvrienden die het werk van R.K. Narayan of C.C.S. Crone in de kast hebben staan. Ja, lacht u maar.'

Peter Venmans over De stad van de wilde goden (13 september 2002):

'Het Amazonegebied gaat bij haar soms verdacht veel op Disneyland lijken, inclusief speciale effecten.'

Peter Venmans over Herinnering aan mijn Chili (14 november 2003):

'Oogt als een vlot geschreven, met anekdotes uit het eigen leven opgeleukte gids voor de betere toerist.'

Cees Zoon over Zorro - De legende begint (20 mei 2005):

'De kassa rinkelt steeds luider voor de Chileense, die over verkoopcijfers toch al niet te klagen had.'

Peter Venmans over Inés, vrouw van mijn hart (6 oktober 2006):

'Een uitgekookte mix van avontuur, liefde, magie en infotainment.'

Maarten Steenmeijer over Paula (27 juni 2008):

'Márquez' kitscherige kloon.'

Maarten Steenmeijer over De som der dagen (27 juni 2008):

'Het geëxalteerde ritme van Paula heeft plaatsgemaakt voor een serene vaart.'

CARRIèRE IN 5 BOEKEN

Het huis met de geesten (1982)

Allendes debuutroman. Over een Chileense familie die een speciale band met het bovennatuurlijke heeft. Na tweederde van het boek spelen de geesten ineens geen rol van betekenis meer.

Verkocht: 600.000 exemplaren

Liefde en schaduw (1984)

De opvolger van Het huis met de geesten. Een politiek-sentimentele draak waarin Allende de toch al dunne navelstreng met García Márquez doorknipt.

Verkocht: 300.000

Het oneindige plan (1991)

Aanleiding voor deze roman was het onalledaagse levensverhaal van Allendes Amerikaanse echtgenoot Willie Gordon, aan wie Ripper is opgedragen. Allende

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden