Actie / Thriller / Misdaad

Ripley's Game

Killer zonder gezicht

Pauline Kleijer

Voor de vierde keer wordt een van de geliefde Ripley-boeken van Patricia Highsmith verfilmd. De held is een fascinerende en ongrijpbare slechterik: Tom Ripley. John Malkovich speelt deze kameleon in de nieuwe 'Ripley's Game' en schaart zich in een illuster rijtje Ripley-acteurs: Alain Delon, Dennis Hopper en Matt Damon.

Hij moordt regelmatig, maar altijd met tegenzin. En alleen als het echt noodzakelijk is.

Tom Ripley, gecreëerd door misdaadschrijfster Patricia Highsmith, is geen doorsnee crimineel. Hij is beleefd, belezen, en heeft een onberispelijke smaak. IJdel en egocentrisch is hij zeker, loyaal als het hem uitkomt, onderhoudend in gezelschap, een goede buurman ook, zo lang je hem niet voor het hoofd stoot.

Vijf boeken wijdde Highsmith aan Ripley, haar meest geliefde antiheld. De Ripley-serie behoort tot de klassieke misdaadliteratuur, hoewel Highsmith het genre behoorlijk op zijn kop zette. Ripley's daden blijven steevast onbestraft, en de schrijfster dwingt haar lezers met hem mee te leven, hoe verwerpelijk hij zich ook gedraagt. Afkeer en bewondering strijden om voorrang wanneer Ripley zijn mensenhaat botviert.

Het is die dubbelzinnige spanning, een knagende, opwindende beklemming, die de Ripley-boeken populair heeft gemaakt, maar ook erg lastig te verfilmen. Nu heeft Liliana Cavani als vierde in veertig jaar tijd een poging ondernomen. Highsmiths andere werk vond de weg naar het scherm gemakkelijk: twintig films en televisiedrama's leverde het op, te beginnen met Alfred Hitchcocks succesvolle thriller Strangers on a Train uit 1951.

Ripley is een ander verhaal. Highsmith introduceert hem in 1955, in The Talented Mr. Ripley, als een nerveuze vijfentwintigjarige sloeber die met halfslachtige zwendelzaakjes het hoofd boven water houdt. Wanneer hij de opdracht krijgt Dickie Greenleaf, de zoon van een rijke Amerikaanse industrieel, in Italië op te sporen en naar huis te dirigeren, ziet Tom Ripley hoe het leven ook kan zijn. Dickie en zijn vriendin Marge kennen geen geldzorgen en vullen hun dagen met zonnen, zwemmen en zeilen.

Ripley valt als een blok voor de zelfverzekerde Dickie, al is hij zelf de laatste om dat toe te geven. Wanneer Dickie hem hardvochtig afwijst, lijkt moord een logische oplossing: Ripley, met zijn talent voor vervalsingen en imitaties, kan Dickie misschien niet krijgen, maar hij kan hem wel worden.

Na zijn eerste moord is Ripley letterlijk herboren. Hoewel zijn leven ingewikkelder wordt nu hij een valse identiteit heeft aangenomen en uit handen van de politie moet zien te blijven, is hij kalm en zeker van zijn zaak. Hij is verlost van zichzelf, 'die afschuwelijke nul op wie de mensen neerkeken'. In de latere Ripley-boeken begeeft hij zich net zo gemakkelijk in de onderwereld als in de chique wereld van de kunsthandel.

Hoe speel je een kameleon? Dat is de vraag waar alle acteurs en regisseurs van Ripley-verfilmingen mee geworsteld hebben. De eerste die zich eraan waagde, was de Franse filmmaker René Clément in 1960. Voor de rol van Ripley vroeg hij de jonge Alain Delon, die er met zijn schimmige, half-criminele achtergrond geknipt voor leek. Het verhaal werd behoorlijk aangepast: in Cléments Plein Soleil van homoseksuele gevoelens geen sprake. De moordenaar gaat uiteindelijk niet vrijuit.

Delon is een begeerlijke Ripley, van wie je je af kunt vragen waarom hij met een ander zou willen ruilen. Clément gaf hem geen duidelijke beweegredenen mee: hij is simpelweg afgunstig en berekenend. Anthony Minghella pakte het anders aan. Zijn The Talented Mr. Ripley uit 1999 is een rijk psychologisch drama, waarin Matt Damon alle ruimte krijgt zich te ontwikkelen van een bleekneuzige stumper tot een manipulatieve killer. Minghella wilde vooral begrip opwekken voor Tom Ripley, en maakte onderdrukte hartstocht tot hoofdmotief.

Ook Ripley's Game, het derde boek uit de reeks, werd al eens eerder verf

d. Ripley leidt het leven dat hij zo begeerde, in een prachtig Europees landhuis, met kunst aan de muur en een goede kok in de keuken. Hij is zelfs getrouwd - maar zijn seksuele geaardheid blijft een raadsel. Hoewel hij zonder scrupules diverse moorden gepleegd heeft, wil hij niet nog meer bloed aan zijn handen. In plaats daarvan beveelt hij een onwetende, brave leukemiepatiënt aan als huurmoordenaar bij zijn criminele connecties. Het is een zieke grap, die natuurlijk uit de hand loopt.

Wim Wenders bewerkte het boek tot Der Amerikanische Freund (1977), waarin Bruno Ganz als de leukemiepatiënt feitelijk de hoofdrol speelt. Dennis Hopper is Ripley, een keuze waar Patricia Highsmith bepaald niet gelukkig mee was, al kon ze de film uiteindelijk wel waarderen. Hopper speelt geen beschaafde crimineel, maar improviseert er op los als quasi-diepzinnige cowboy: 'Ik begrijp mezelf niet. Ik begrijp anderen ook niet.'

Nu is er dan Ripley's Game, de vierde Ripley-verfilming in ruim veertig jaar, waarin de perverse held wordt gespeeld door John Malkovich. Regisseuse Liliana Cavani situeerde het verhaal in het fraaie landschap van Noord-Italië - de moordenaar woont in een villa van Palladio - en maakte er een rustige, stijlvolle thriller van, waarin de zwarte humor uit de boeken voor het eerst ook een plaats krijgt.

Is Malkovich een overtuigende Ripley? De in 1995 overleden Highsmith had er waarschijnlijk wel mee in kunnen stemmen. In haar ogen was de knappe Alain Delon een geslaagde film-Ripley, en hoewel Malkovich het niet van zijn uiterlijk moet hebben, weet hij net als Delon gemakkelijk te schakelen tussen charmante wellevendheid en koele minachting.

Malkovich' lijzige, fluisterende dictie en vreemde maniertjes kunnen snel irriteren, maar in Ripley's Game doet de acteur waar hij goed in is: twijfel zaaien. Zijn Ripley is in alles ambigu, zoals dat hoort bij een man die nu eens vriendelijk, dan weer dodelijk uit de hoek kan komen.

Toch is ook Malkovich niet de ultieme Ripley-vertolker. Net als Delon, Hopper en Damon kan hij de rol wel spelen, maar hem zich niet toe-eigenen. Tom Ripley zal altijd beter af zijn zonder gezicht, vrij om zichzelf telkens opnieuw uit te vinden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden