Review

Riphagen schetst opportunistische Hollander in oorlogstijd

Met zijn laatste film schetst Pieter Kuijpers meer dan het verhaal van één onverlaat: de opportunistische Hollander in oorlogstijd. Pijnlijk is de getoonde onverschilligheid over het lot van de Joden in Amsterdam.

null Beeld X
Beeld X

Ze bellen aan, 's avonds laat, Riphagen en zijn collega. Met plat Amsterdamse tongval. 'U verstopt toch geen Joden of Joodse bezittingen die de staat toekomen?' Natuurlijk doen de bewoners dat wel; het late bezoek is immers getipt, door agenten die zo een extra zakcentje verdienen. Maar wie weet valt er nog wel iets te ritselen voor de op zolder verstopte onderduikers: hebben die nog diamanten?

Mogelijk nog gemener dan de in films zo vaak verbeelde nazi-sadisten, die genot haalden uit de Jodenvervolging, waren diegenen die nuchter profiteerden van de doodsangst van anderen. En van al diegenen was Dries Riphagen (1909-1973) toch wel ongeveer de grootste rotschoft: de Amsterdamse crimineel en souteneur die zijn diensten aanbood aan de Duitsers. Een opportunist, die ondergedoken Joden geraffineerd uitmolk; hij zou wel over hun bezittingen waken.

Regisseur Pieter Kuijpers (Van God los, TBS) besteedt het sterke eerste deel van zijn kloeke, gaandeweg wat uitputtende biografische oorlogsfilm aan de methode-Riphagen. Die bespeelt behalve de Joden ook de Duitsers, blaast verzetsgroepen op en gaat graag op de foto met al zijn Joodse 'vrienden'.

Wat Riphagen onderscheidt van veel oorlogsdrama's is de zakelijke wijze waarop Kuijpers het plompe geweld beschouwt. Hij legt geen extra nadruk op het antisemitisme, dat is er gewoon. Pijnlijker is de getoonde onverschilligheid over het leed van de Joden. De film laat zien hoe de Amsterdamse politie en Amsterdamse onderwereld gedijden bij het Jodenvrij maken van de stad.

Hoofdrolspeler Jeroen van Koningsbrugge mag vooral bekend zijn van zijn tv-optredens, maar toonde zich al vaker een bekwaam filmacteur (Links, De surprise). Zijn Riphagen, met fors postuur en bolle kale kop, overtuigt volkomen als een man die in elk gesprek binnen een fractie van een seconde bepaalt of hij boven of onder ligt, die elke ruimte om te intimideren benut. Dat hij soms bluft en behendig manoeuvreert tussen de hem wantrouwende Duitsers, maakt dat de kijker zich toch een beetje in Riphagen kan verplaatsen.

Riphagen
Drama
Regie: Pieter Kuijpers
Met: Jeroen van Koningsbrugge, Kay Greidanus, Lisa Zweerman. 130 min.
in 71 zalen.

Omdat Riphagen zich als persoon gedurende de film verder niet bijster veel ontwikkelt, schoven de scenaristen een verzonnen personage in de filmbewerking van het boek van Bart Middelburg en René ter Steege: die ene rechtschapen politieagent Jan (Kay Greidanus), die zich heimelijk inzet voor het verzet. Zonde: de saaie jongen slokt een groot deel van de film op. Interessanter, want moreel diffuser, zijn de vrouwenrollen op de achtergrond: Riphagens zwangere vriendin en een Joodse verraadster.

Tijdens het eindspel leunt het scenario te veel op toevalligheden, waaronder het gehannes met een kettinkje dat van personage op personage wordt doorgegeven. Ook is de dialoog soms erg informatiedicht, zelfs in scènes vol getrokken pistolen: 'Wie is dat?' 'Wim Sanders, het hoofd van de CID, de centrale inlichtingendienst, wij verzamelen informatie voor het verzet!'

Riphagen ontglipt zo nog bijna aan de kijker. Toch sluit Kuijpers, die hierna stopt met regisseren, zijn carrière op bijzondere wijze af. Meer dan het verhaal van één onverlaat schetst de filmmaker hier een cultuur: die van de opportunistische Hollander in oorlogstijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden