Recensie Night Watching

Rineke Dijkstra filmde voor Night Watching het publiek dat voor De Nachtwacht staat. Een gouden greep

Van het kleinste detail tot de betekenis van het hele werk: elk aspect van De Nachtwacht wordt besproken. De kinderen, met hun onbekommerde en scherpe blik, stelen de show. 

Rineke Dijkstra - Night Watching 2019 Rijksmuseum. Beeld Rineke Dijkstra

Rineke Dijkstra: Night Watching. 

★★★★☆

T/m 3/12 in het Rijksmuseum, Amsterdam

Dus dit is wat De Nachtwacht ziet. En vooral: dit is wat het schilderij hoort, dagelijks tussen negen en vijf, tijdens openingsuren, zeg maar. Stemmen, tientallen, honderden tegelijk, die dwars door elkaar praten, discussiëren, filosoferen. Een muur van geluid, voortgebracht door de bezoekers van de Eregalerij in het Rijksmuseum in Amsterdam, de plek waar het beroemdste werk van Rembrandt hangt.

Night Watching, de nieuwste filminstallatie van Rineke Dijkstra (60), is nu te zien in diezelfde Eregalerij. Dijkstra filmde bezoekers vanuit het perspectief van het wereldberoemde schilderij, dat op dit moment in een glazen hokje wordt onderzocht en gerestaureerd. De film begint nadrukkelijk met dat geluid: een kakofonie van stemmen die langzaam aanzwelt tot je niet meer weet naar welk van de drie projectieschermen vol mensen je moet kijken, en naar welk pratende hoofd je moet luisteren. Maar net wanneer je denkt dat je gek wordt, wordt het wat stiller.

Vanaf dan concentreert de film zich op een van de veertien groepen die Dijkstra tijdens zes zaterdagavonden in een speciaal gebouwde studio, op zaal in het museum, op De Nachtwacht liet reageren. Pubermeisjes met lange blonde haren, studenten metaalbewerking van het roc, Japanse zakenmannen, basisschoolleerlingen, kunstenaars in de dop – tegen een witte achtergrond en subtiel opgesteld als 17de-eeuwse groepsportretten kijken ze naar het schilderij. Wie zijn de mensen die erop staan, wat doen ze, stel je voor dat ze destijds hadden geweten dat ze zo beroemd zouden worden? De Nachtwacht zelf blijft buiten beeld.

Night Watching werd gemaakt op uitnodiging van het Rijksmuseum. Op de persbezichtiging woensdagmiddag vertelt de kunstenaar dat ze even niet wist wat ze moest, toen ze de opdracht kreeg. De Nachtwacht is – nou ja: de Náchtwacht. Iedereen kent het iconische 17de-eeuwse schuttersstuk, er zijn boekenkasten over volgeschreven. Wat moest zij daar nu nog aan toevoegen?

Toen bedacht ze: ik maak een film. Ze zegt het alsof dat idee voor haarzelf een openbaring was, terwijl het, voor de buitenwereld althans, toch best een vanzelfsprekende keuze was. Dijkstra, die internationale bekendheid kreeg met fotoportretten van pubers op het strand, jonge asielzoekers en pas bevallen vrouwen, stuk voor stuk het resultaat van intens observeren, was immers een van de eerste Nederlandse fotografen die zich ook succesvol toelegde op bewegend beeld. In 2008 filmde ze aanstekelijk dansende jongeren in Liverpool. Een jaar later richtte ze haar camera op een groep Britse schoolkinderen in uniform, die gezamenlijk naar een (voor de kijker onzichtbaar) schilderij van Picasso keken. I See a Woman Crying (2009) is nog altijd een ontroerend werk, dat gaat over de manier waarop grote kunst ook kan worden beleefd: direct, persoonlijk en pretentieloos.

Geen formule, geen garantie

Maar natuurlijk: een kunstwerk is geen formule, en succes uit het verleden biedt doorgaans geen garantie voor de toekomst. Toch kom je tijdens het kijken naar Night Watching al snel tot de conclusie dat het een gouden greep was om voor de tweede keer te filmen vanuit het perspectief van een beroemd kunstwerk.

Dijkstra maakte het zichzelf een stuk moeilijker door in plaats van één groep, verschillende groepen mensen aan het woord te laten. Hier en daar wreekt zich dat aantal; niet alle groepen zijn even interessant en halverwege de film zakt het een beetje in, maar dat duurt niet lang. Over het geheel genomen hield de kunstenaar de touwtjes strak in handen. Dankzij de strakke edit wordt De Nachtwacht vanuit elke invalshoek besproken, beginnend bij een detail dat wordt opgemerkt door drie jonge meisjes (is het een knikker, een steentje of een speeltje voor de hond – en ís dat eigenlijk wel een hond?) en eindigend bij de status en betekenis die het schilderij vandaag de dag heeft: dat van wereldberoemd kunstwerk én koekblikplaatje, besproken door een aantal conceptuele kunststudenten.

Het gaat alle kanten op, en alles klopt. Want dat is natuurlijk het heerlijke aan De Nachtwacht: eigenlijk niemand weet wat Rembrandt precies met het schilderij van de Amsterdamse schutters onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq heeft willen zeggen. Wat is de functie van het roodharige meisje dat tussen de mannen opduikt? Is een van die mannen Rembrandt zelf? En waarom heet het schilderij eigenlijk De Nachtwacht? Over elk detail kun je eindeloos discussiëren.

Dat doen ze dan ook, de mensen die Dijkstra uitnodigde. De kinderen stelen de show; die kijken zo onbekommerd en goed, dat je meteen naar het schilderij om de hoek wilt rennen om te zien wat je al die jaren hebt gemist. Maar er zijn ook volwassenen om nooit te vergeten: drie heren die een brallerige sketch lijken op te voeren, een groep dames die hun feministische licht over het schilderij laten schijnen.

Al die gezichten, al die stemmen, dag in dag uit. Het is verslavend en vermoeiend tegelijk. Geen wonder dat De Nachtwacht toe is aan een opknapbeurt. Kan het schilderij hierna met hernieuwde kracht luisteren naar wat al die mensen erover te zeggen hebben – en zachtjes glimlachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden