Rimini Protokoll doorbreekt grens tussen theater en realiteit

Wapenhandel, milieu, geloof, de dood: het veelgeprezen collectief Rimini Protokoll brengt documentair theater naar Amsterdam. De Volkskrant zette een koptelefoon op en nam een duik.

Scène uit Situation RoomsBeeld Candy Welz

Vanaf begin februari is theatercollectief Rimini Protokoll 'Brandstichter' van de Stadsschouwburg Amsterdam. Tijdens dit jaarlijkse internationaal festival zet de schouwburg afwisselend buitenlandse theatermakers (Brandstichters) en toneelhuizen (Brandhaarden) centraal; geruchtmakende kunstenaars waarmee Nederland op deze manier nader kan kennismaken. Dit jaar betekent dat een dertiendaagse proeve van het documentaire theater waarmee Rimini Protokoll vanuit hun Berlijnse theaterhuis Hebbel Am Ufer wereldpodia verovert. Een illuster trio stelt zich voor.

Stefan Kaegi (44), Helgard Haug (47) en Daniel Wetzel (47) ontmoetten elkaar in het Duitse Giessen, waar ze toegepaste theaterwetenschap studeerden. Een gerenommeerd instituut onder theaterkenners, maar gevestigd in een stad die niet uitblinkt door schoonheid of sfeer. 'Je wilt eigenlijk niet eens naar buiten, zo lelijk is het er. Acteurs waren er ook al niet. Dus zijn we theater gaan maken met de mogelijkheden en de mensen die er wel waren', antwoordde Kaegi half schertsend een paar jaar terug in de Volkskrant op de vraag hoe ze ooit waren begonnen.

Rond 2000 richtten ze hun collectief Rimini Protokoll op: Kaegi, de jongste, afkomstig uit Zwitserland; Haug, de doortastende dame in hun midden en de fleurig geklede Wetzel - de twee laatstgenoemden van Duitse origine. Ze zijn productief, gedreven en houden van een flinke dot humor op zijn tijd. Zo betekent de naam verder niks, verklaarde Wetzel; die Italiaanse badplaats is gewoon een leuke plek, en de drie i 's en drie o 's klinken lekker, zo achter elkaar.

Brandstichter


Van huidige Brandstichter Rimini Protokoll zijn, naast de hier besproken producties, ook nog de voorstelling Qualitätskontrolle te zien, en Evros Walk Water, het sluitstuk.

Op 19/2 blikt programmeur René van der Pluijm met een moderator terug op het festival, en wordt onthuld welk toneelhuis Brandhaarden 2018 zal verzorgen. Deze 'FAQ-Room' begint om 16.00 uur in de Salon van de Stadsschouwburg Amsterdam.

Zie ook ssba.nl/brandstichter

Onder dit label werken ze in verschillende formaties samen én realiseren ze eigen projecten, soms met andere kunstenaars. Al snel maken ze naam als de pioniers van het documentair theater, ('reality trend ' of ervaringstheater), een vorm die populair zou worden: werk dat zich bevindt tussen werkelijkheid en fictie.

Wapenhandel, milieu, geloof, de dood: hun onderwerpen hebben altijd een sociaal- maatschappelijke kern. En in plaats van te werken met acteurs (die waren er immers niet in Giessen) kiezen ze voor 'ervaringsdeskundigen ' of 'experts'. Mensen die niks met theater doen - dus ook geen amateurspelers - maar die in het dagelijks leven iets te maken hebben met het onderwerp waarover het stuk zal gaan. In Mein Kampf bijvoorbeeld (zie hiernaast), zijn dat lui die allemaal een heel eigen, specifieke band hadden met dat boek. Door nou juist dit zestal bij elkaar te zetten, krijg je het effect dat de Rimini 's voor ogen stond: in die keuze zie je de hand en de intentie van de makers.

Met research, organisatie en de casting gaat vaak de meeste tijd gemoeid, en dat geloof je: voor mensen die nog nooit op een podium hebben gestaan, durven ze veel van zichzelf te laten zien. In Sabenation (uit 2004) waren het ex-werknemers van de failliete Belgische luchtvaartmaatschappij Sabena, mensen die zo verknocht waren aan het bedrijf dat hun voor hun gevoel hun identiteit er vanaf hing. In Radio Muezzin speelden Egyptische muezzins. Mannen die, uitverkoren om hun stem, vanaf de minaret oproepen tot het gebed en wonen in hun moskee. Openhartig vertelden ze over hun manier van leven en de veranderende sfeer in hun land. In 100% Amsterdam liepen honderd Amsterdammers rond op het podium van de Stadsschouwburg, uit alle gelederen van de bevolking. Op verschillende manieren konden ze hun stem laten horen en kreeg je een gedifferentieerd beeld van de stad.

Hoewel de Rimini's wel repetities houden, gaat het er niet om alles helemaal in het gareel te krijgen. Theater draait voor hen niet om virtuositeit van het spel, niet om vakmanschap in de traditionele zin, maar om de ontdekking waar het theater zit in het dagelijks leven, ook in het leven van de toeschouwer. Eigenlijk is het iedere keer trying out, nieuwe dingen proberen, zei Haug ooit. De ene keer staan de voorstellingen 'gewoon' op toneel, een andere keer loop je als toeschouwer door een theatrale installatie waarin je ook iets moet doen: een telefoon opnemen, een deur openen, een hoed opzetten - waardoor je zelf even deelneemt aan het geheel.

Van Brussel tot Yogyakarta - overal oogst Rimini Protokoll lof. Nu is in Amsterdam te zien hoe divers dit collectief is en hoe het drietal trouw blijft aan hun uitgangspunten.

Brandstichter 2017, Rimini Protokoll, 7 t/m 19/2, Stadsschouwburg Amsterdam.

Stefan Kaegi (44), Helgard Haug (47) en Daniel Wetzel (47)Beeld David von Becker

Het mocht niet. Toch bleek het vrij makkelijk om een exemplaar van 'Mein Kampf ' te kopen. Zeventig jaar gold in Duitsland een verbod op het strijdschrift van Hitler. Pas vorig jaar werd dat officieel opgeheven. Maar in heel het land kon je het omstreden boek te pakken krijgen, zij het tegen woekerprijzen, zo bleek de theatermakers van Rimini Protokoll.

Hun jacht op Mein Kampf was deel van de voorbereidingen voor hun gelijknamige voorstelling. Eerder maakten ze een stuk over Das Kapital, het economische traktaat van Marx, ooit 'bijbel' van de DDR. De opheffing van het verbod op Mein Kampf was een mooie aanleiding om een soort tegenvoeter van Marx te laten zien, en op speelse wijze verschillende achtergronden van extreme denkpatronen te tonen.

Een hiphopper met Turkse roots, een jonge advocate en haar al wat oudere collega, een blinde radiomedewerker, een boekbinder, een joodse snelle jongen - vol enthousiasme gaan ze met elkaar in gesprek over hoe Mein Kampf hun leven binnenkwam. Een taboe, herinnert Sibylla Flügge (jurist) zich, niemand sprak erover bij haar thuis, en dat voedde haar fascinatie. Ze kreeg Mein Kampf in handen, maakte er een soort uittreksel van en legde het vol verwachting onder de kerstboom. De ouderlijke reactie: lauw. Ze heeft het epistel - met een kaftje mooi bijeengehouden - altijd bewaard, zo laat ze haar publiek nu zien.

Traditiegetrouw zijn de mensen op toneel zichzelf en tegelijkertijd personages in een kleurrijk mozaïek zoals Rimini Protokoll dat heeft bedacht. Rapper Volkan T error tekent voor de muziek en geeft een pompende solo over raciale vooroordelen ten beste. Radiomedewerker Christian Spremberg komt op met Mein Kampf in braille en leest een stukje hardop. Vijfhonderd werden ervan in het Derde Rijk geproduceerd, zo horen we. Tegen een fraai draaiend decor (eerder figureerde dat in Das Kapital) vol boeken, ontstaat er op lichte toon een boeiend geheel vol weetjes, feiten, grappen over het boek, met als een van de centrale vragen: waarom is iedereen er nu nog steeds bang voor - en in hoeverre is dat ook terecht nu het extremisme volop door Duitsland en Europa waart?

Scène uit Adolf Hitler: Mijn Kampf, vol. 1&2Beeld Samuel Rubio

Adolf Hitler: Mein Kampf, vol. 1 & 2

Met Helgard Haug en Daniel Wetzel
Gezien 17/12, HAU1, Berlijn
Stadsschouwburg Amsterdam (SSBA): 7 en 8/2

Het portret ligt onder het bed. Op een dag, zo vertelt Alexandre Bergerioux, heeft hij zijn zus geschilderd. Ze was toen al ernstig ziek en zag er slecht uit. Alexandre lijdt inmiddels aan dezelfde, erfelijke ziekte en ook hij zal eraan sterven. In de beslotenheid van zijn sobere slaapkamer horen we zijn relaas. Alexandre is er al niet meer: zijn verhaal is op band opgenomen. Nachlass - Pièces sans personnes, is een theatrale installatie van in totaal acht ruimten, waarin de protagonisten afwisselend preluderen op hun dood, terugblikken op hun leven of nadenken over hun nalatenschap. Zo stap je steeds voor een kleine tien minuten een kamer binnen en daarmee het leven van een ander die er (binnenkort) niet meer is. Alleen nog wat spulletjes en een stem resteren.

Het idee is van theatermaker Stefan Kaegi van Rimini Protokoll, de mooie scenografie van Dominic Huber. Per keer wordt een beperkt aantal bezoekers toegelaten, zodat het kan gebeuren dat je je alleen in een kamer bevindt, met bijvoorbeeld het verhaal van Alexandre. Je zit op zijn bed en bij het verlaten van de ruimte, móét je even kijken naar het portret eronder.

Geleidelijk ontvouwt Nachlass zich als een zorgvuldige collage, medemenselijk, een beetje melancholiek, maar nooit sentimenteel. Kaegi trok een tijd op met de acht mensen, 'experts' zoals de makers dat noemen, (levens-) deskundigen binnen de sociaal-maatschappelijke context waarin Rimini Protokoll zich op dat moment verdiept. Dat levert een fraai staaltje 'docutheater' op. De verhalen zijn echt, maar Kaegi kiest en monteert, waardoor een mooi palet ontstaat met verschillende invalshoeken.

Een basejumper vertelt over de parachutesprong die hem uiteindelijk fataal zou worden, een Turkse handelaar uit Zürich laat zien hoe hij in Istanbul ter aarde besteld wil worden. Een chique EU-ambassadrice hoopt dat haar werk in Afrika wordt voortgezet. En Nadine Gros had graag op de planken gestaan, maar haar gewelddadige echtgenoot heeft die droom om zeep geholpen. In 'haar' kamer is een klein toneel nagebouwd. Nadine heeft euthanasie ondergaan, maar we kunnen nu alsnog voor haar klappen.

Nachlass - Pièces sans personnes

Met Stefan Kaegi en Dominic Huber
Gezien 1/12, De Singel, Antwerpen
Stadsschouwburg Amsterdam: 8 t/m 19/2 (meerdere keren per dag)

Scène uit Nachlass- Pièces sans personnesBeeld Jörg Baumann

Situation Rooms - de titel suggereert een zekere spanning. Voor je geestesoog verschijnen beelden van kamers waar staatshoofden zich buigen over militaire operaties. Zoals die omtrent Bin Laden, bekokstoofd in de Situation Room van het Witte Huis. De beroemde foto daarvan was aanknopingspunt voor deze productie van Rimini Protokoll, een theatrale installatie die verhalen verbindt van mensen wier levensloop op uiteenlopende manieren is beïnvloed door het gebruik van wapens. Slachtoffers van geweld, artsen die in oorlogsgebieden opereren, mensen die hun brood verdienen met wapenhandel, iemand die in de mensa van een wapenfirma werkt.

Voorzien van koptelefoon en een iPad met instructies volg je een traject door een labyrint van kamers en situaties en maak je kennis met de levensverhalen. Heel actief soms: zo wórd je bij wijze van spreken de Duitse chirurg van Artsen zonder Grenzen, staand aan het bed van een oorlogsslachtoffer (een andere bezoeker van de installatie, die op instructie van de iPad in de huid van een oorlogsslachtoffer is gekropen). Het is heet in de kamer, het golfplaten dak kraakt: we zijn op Arabisch grondgebied.

Even later stuit je in een andere kamer op een Indiase legerhelikopterpiloot of een bootvluchtelingenfamilie uit Libië, de kantinemanager van een Russische wapenfabriek, een parlementariër die zich inzet voor een wapenvrije wereld. Soms is die alleen te zien op je iPad, of te horen op je koptelefoon, maar hij of zij kan dus ook gestalte krijgen in een van de medebezoekers.

Elke ontmoeting is interessant, maar niet in de laatste plaats wekt ook de ingenieuze werking van de installatie verwondering en bewondering. Door de magnifieke timing vervullen bezoekers (bij-) rollen in elkaars voorstelling: als dader, slachtoffer, medeplichtige of toevallige voorbijganger. Vorm en inhoud komen zo mooi samen. Per keer kun je maar de helft van de verhalen horen, dus verheug je op een tweede parcours.

Situation Rooms

Met Helgard Haug, Stefan Kaegi, en Daniel Wetzel
Gezien 17/12, HAU2, Berlijn
Stadsschouwburg Amsterdam: 9, 10, 12 en 16/2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden