analyse

Rijneveld is dan niet ‘unapologetically black’, maar kan zich vast inleven in Amanda Gorman

Alleen een vertaalster die unapologetically black was, zou in staat zijn The Hill We Climb van Amanda Gorman in het Nederlands recht te doen. Marieke Lucas Rijneveld trok zich na deze kritiek maar terug. Misschien is haar Engels niet goed genoeg of moet ze vertalen nog leren, maar dat ze wit is? ‘Als het om inclusiviteit gaat heeft ze echt wel recht van spreken.’

Amanda Gorman voorafgaand aan haar optreden tijdens de inauguratie van Joe Biden. Beeld AP
Amanda Gorman voorafgaand aan haar optreden tijdens de inauguratie van Joe Biden.Beeld AP

Het is, eufemistisch uitgedrukt, niet gebruikelijk dat een poëzievertaling in Nederland stof doet opwaaien. Zeker niet als het gaat om een poëzievertaling die nog helemaal niet bestaat. Maar het voornemen van uitgeverij Meulenhoff om het spoken word-gedicht The Hill We Climb van Amanda Gorman – voor een miljoenenpubliek uitgesproken tijdens de inauguratieplechtigheid van president Joe Biden – te laten vertalen door schrijver/dichter Marieke Lucas Rijneveld liet het de afgelopen dagen lichtelijk knetteren in het land van de Hollandse letteren.

Direct nadat Rijneveld op 23 februari via Twitter bekendmaakte dat ze The Hill We Climb mocht vertalen, brak een ‘levendige discussie’ los. Was Rijneveld wel de geschikte kandidaat voor deze vertaling? Zij had immers geen enkele vertaalervaring en had zich in het recente verleden nogal relativerend uitgelaten over haar beheersing van de Engelse taal (het veelgeciteerde ‘Ik ben een beetje de Louis van Gaal van de Nederlandse letteren’).

En dan nog iets. Rijneveld mocht dan als verklaard non-binair persoon een representant zijn van het fenomeen diversiteit dat in de literaire wereld in toenemende mate, en terecht, wordt nagestreefd, ze heeft nu eenmaal niet dezelfde huidskleur en sociaal-culturele achtergrond als Gorman. Was dat geen onoverkomelijke hindernis bij het vertalen van een gedicht over zwarte emancipatie? Liepen er in Nederland geen mensen rond die veel geschikter waren om deze vertaalklus op zich te nemen? In een paginagroot pleidooi brak activist Janice Deul afgelopen vrijdag in de Volkskrant de staf over dit feit. De essentie van haar betoog: er had gekozen moeten worden voor een vertaler uit eigen land die, net als Gorman, een spoken word artist is, ‘jong, vrouw en unapologetically Black’.

Geen logische keus

‘Vanwege haar gebrek aan vertaalervaring zou je inderdaad kunnen zeggen dat Rijneveld geen logische keuze is’, meent Marianne Schönbach, wier agentschap betrokken was bij de vertaalrechten van Gormans kinderboek Change Sings: A Children’s Anthem, dat in september bij uitgeverij Van Goor verschijnt. ‘Bovendien is The Hill We Climb een typisch voorbeeld van spoken word-poëzie: een genre op zich dat een specifiek talent voor intonatie en lichaamstaal eist en niet zo makkelijk in geschreven poëzie is te vertalen. Terwijl de geschreven poëzie juist de kracht is van Rijnevelds eigen werk. Het was beter geweest om een spoken word-artiest als vertaler te vragen.’

Dat Rijneveld als witte Nederlander minder geschikt zou zijn als vertaler wil er bij Schönbach niet in. ‘Voor je het weet beland je dan in een redenering waarin Tolstoj en Flaubert niet over Anna Karenina of Emma Bovary mogen schrijven. Ik denk dat Marieke Lucas, als het om thema inclusiviteit gaat, echt wel recht van spreken heeft.’ Meer zorgen maakt ze zich over de vraag of het vakmanschap van de vertaler wel helemaal serieus wordt genomen, bij een keuze als deze.

Marieke Lucas Rijneveld heeft de vertaalopdracht weer ingeleverd. Beeld BELGAIMAGE
Marieke Lucas Rijneveld heeft de vertaalopdracht weer ingeleverd.Beeld BELGAIMAGE

Indien Rijneveld haar vertaalopdracht niet had teruggegeven, had ze hoogstwaarschijnlijk samengewerkt met Michele Hutchison, die de met de International Booker Prize bekroonde vertaling van De avond is ongemak (The Discomfort of Evening) op haar naam heeft staan, en die ook ander werk van Rijneveld vertaalt, waaronder haar poëzie. ‘Ik help Marieke Lucas al langer met haar Engels’, aldus Hutchison, ‘en ik hoop dat dit voorval haar belangstelling voor het mooie vak vertalen onaangetast laat.’ Ook Hutchison meent dat het een goede zaak zou zijn als nu een spoken word-dichter de kans krijgt het gedicht te vertalen.

In de publiciteit rond de kwestie is de afgelopen dagen gesuggereerd dat uitgeverij Meulenhoff, ter ‘compensatie’ van Rijnevelds witte huidskleur, een of meer zogenoemde sensitivity readers in de arm heeft genomen – meelezers die worden ingezet om schrijvers te behoeden voor uitglijders op diversiteitsgebied. Dit is onjuist, zo benadrukt Meulenhoff-uitgeefdirecteur Paloma Sanchez van Dijck. ‘In het vertaalcontract is opgenomen dat, ongeacht wie de vertaler is, bij de totstandkoming van de vertaling drie sensitivity readers betrokken dienen te zijn. Het is overigens de eerste keer dat dit contractueel werd geëist.’

Wie The Hill We Climb nu gaat vertalen kan Sanchez nog niet zeggen, en evenmin of de beoogde publicatiedatum van 30 maart gehandhaafd zal blijven. ‘Meulenhoff gaat op zoek naar een team om mee samen te werken om Amanda Gormans poëzie zo goed mogelijk en in haar geest in vertaling te brengen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden