Rijk gezegend met dichters en denkers

Men overdrijft niet als men zegt dat Duitsland, zeker vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw, rijk gezegend is geweest met dichters en denkers....

Goethe, Heine, Marx, Nietzsche en Wagner bepaalden niet alleen het culturele gezicht van Duitsland in de negentiende eeuw, hun gedachten waren medebepalend voor de grillige loop die de twintigste-eeuwse Duitse geschiedenis zou nemen.

Overigens werden de bemoeienissen van de Duitse dichters en denkers met de politiek hun door de machthebbers niet altijd in dank afgenomen. Net als Rusland heeft Duitsland een traditie in het vervolgen van zijn geestelijke elite, met als onheilspellend dieptepunt (‘wo man Bücher verbrennt, verbrennt man auch am Ende Menschen,’ wist Heinrich Heine al) de door de nazi’s georganiseerde boekverbranding in 1933.

Over deze wisselwerking tussen cultuur en politiek in Duitsland gaat het onlangs verschenen boek van Frits Boterman, hoogleraar moderne Duitse geschiedenis na 1750 aan de Universiteit van Amsterdam. De titel Duitse dichters en denkers – Het belang van de cultuur in de moderne geschiedenis belooft veel. Aan het einde van de inleiding tempert Boterman weliswaar de verwachtingen die de titel wekt – het gaat hier slechts om een ‘bescheiden aanzet’ – , maar zelfs als ‘bescheiden aanzet’ valt dit boek tegen.

Het is een bundeling van vijf recensies, acht gelegenheidsartikelen en een oratie. De verschillende stukken missen samenhang en een gemeenschappelijke invalshoek en zijn nogal wisselend van kwaliteit en diepgang. Bovendien getuigt het van miskenning van de functie van recensies wanneer men die opneemt in een boek; als dat ook nog in ongewijzigde vorm gebeurt, getuigt dat van gemakzucht.

De bundel opent met Botermans oratie bij de aanvaarding van zijn leerstoel, getiteld ‘Weimar revisited – Het belang van cultuur in de moderne Duitse geschiedenis’. Dit is een gedegen, programmatisch opstel. Het wordt gevolgd door mooie en informatieve portretten van Stefan George en Oswald Spengler. Dan volgen er twee recensies: over een bundel met opstellen en recensies (sic!) van Fritz Stern en over Joachim Radkau’s, overigens sublieme, biografie van Max Weber. En zo gaat het verder (Ernst Jünger, Kurt Tucholsky, Martin Walser – dat Thomas Mann ontbreekt, is een onvergeeflijke tekortkoming) zonder enige systematiek, met als enige orde de chronologie.

De wisselwerking tussen cultuur en politiek in het moderne Duitsland is een fascinerend onderwerp. Uit verschillende stukken van deze bundel blijkt dat Boterman voldoende kennis en visie in huis heeft om er een degelijke studie over te schrijven. Hij moet er dan wel de tijd voor nemen en zich niet door de toevallige gelegenheid laten leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden