Rijk de Gooyer: de komiek, de acteur, de spion

Tijdens de afgelopen uitreiking van de Gouden Kalveren in Utrecht, aan het einde van het Nederlands Film Festival, werd het nog even aangehaald. Rijk de Gooyer, in de taxi achterin bij chauffeur Maarten Spanjer, die zijn pas gewonnen Gouden Kalf voor Hoogste Tijd (1995) uit het raam gooit op weg naar huis. Een schande toen, zij het een hilarische. Nu een even zo goed lachwekkende anekdote.

Rijk de Gooyer in 2001. © ANP

Richard de Gooyer werd op 17 december 1925 geboren in Utrecht, als helft van een tweeling in een bakkersgezin van gereformeerde huize. Toneel was uit den boze, maar voordragen mocht wel. Dus droeg De Gooyer hele stukken voor uit teksten die hij bij knapenvereniging Ora et Labora had geleerd.

Zijn theaterleven, voor zover het bestond, werd zoals zo'n beetje elk leven stilgelegd door de oorlog. Hij is 18 als hij samen met een vriend besluit om de Waal over te zwemmen, op weg naar het dan al bevrijde zuidelijk Nederland. Vanwege zijn kennis van het Duits, Frans en Engels wordt hij uiteindelijk opgeleid tot tolk, en ziet in die hoedanigheid hoe concentratiekamp Bergen-Belsen wordt bevrijd. Hij schreef er zelf Gereformeerd en andere verhalen over.

En dan breken uiteindelijk de naoorlogse jaren aan. Rijk de Gooyer wordt verslaggever bij de NCRV, en werd door die omroep op de radio als hoorspelacteur en komiek aan werk geholpen, na een geslaagde imitatie op een personeelsavond. Hij zou later voor de VARA gaan werken (op zondag), en kort bij het ABC-cabaret van Wim Kan.

Johnny en Rijk

De Gooyer was nog geen 30 toen hij bekend werd met radio-optredens in de Bonte Dinsdagavondtrein en De Showboat, een zaterdagavondprogramma waarvoor hele gezinnen thuisbleven. De Gooyer werd bij een hele generatie legendarisch als Bartels ('goeiendaaaag'). In zijn nadagen was De Gooyer in reclamespots te zien als onder meer als mijnheer Van Looy ('Foutje, bedaankt').

Maar echt groot en bekend werd Rijk de Gooyer als helft van het duo Johnny en Rijk, met de onlangs overleden Johnny Kraaykamp. Vanaf 1952: De Gooyer als eeuwige en iets intelligenter aangever van de twee, Kraaykamp als de afmaker met de lachers als boter in zijn warme handen. De Johhny en Rijkshows, uit de tijd dat een avond thuis op de bank nog zoiets was als een avond uit.

'We maakten televisie op een volkomen ontspannen basis. Wilden absoluut niet weten dat daar twee, drie miljoen mensen naar keken.', zegt Kraaykamp in 1983 tegen de Haagsche Post over hun Weekendshow. 'We stonden over ping-pong te lullen. Of over de vrijwillige brandweer van Maarssen. Dan zei iemand: 'Jullie moeten op.' Dan gingen we op.'


CIA

De Gooyer groeit uit tot een acteur van formaat. Hij volgt een theateropleiding in Berlijn, ten tijde van de Koude Oorlog, waar hij daarnaast werkt als CIA-informant. In een interview met de Volkskrant in 2002 zegt hij daarover: 'Eigenlijk ging die hele opleiding heel erg klungelig. Mijn eerste dag in Berlijn had ik een afspraak met mijn CIA-contact. Die zou ik herkennen aan een Berliner Zeitung onder de arm en een bloem in zijn knoopsgat. Ik dacht nog: kan dat niet anders? Dat hebben ze vast uit een boek. Zo heb ik mij in die periode ook vaak gevoeld: of ik in een slechte detective terecht was gekomen.' (...) 'Ik ging eten in hotels en restaurants in Oost-Berlijn waar ook partijleden kwamen. Voor hen was ik een Kaufmann die handelde in elastiek. We praatten over ditjes en datjes. Gezellig orkestje erbij. En dat vertelde ik dan die Amerikaan. Maar ja, ik moest ook bij de UFA werken. Soms maakte ik dus helemaal niks mee. Dat vond ik dan zo lullig. Ik kreeg wel die centen. Dan verzon ik er maar wat bij. Had ik zogenaamd die en die ontmoet of ik maakte toespelingen. Schreef die Amerikaan allemaal op.'

Gouden Kalf

Zijn acteerprestaties leveren hem Gouden Kalveren op, de eerste in 1982 meteen voor zijn hele oeuvre. Niet dat hij daar veel waarde aan hechtte - zou ook in 1995 weer blijken. De Gooyer, in 2005 tegen Trouw: 'Het eerste Gouden Kalf dat ze mij wilden geven, heb ik geweigerd. De tweede keer heb ik dat ding na afloop van een vreselijke gala-avond uit de auto geflikkerd. Het is totale onzin, een slechte imitatie van de Oscaruitreiking en dat vind ik eigenlijk al een twijfelachtige onderneming. De waardering van het publiek is belangrijk, maar zo'n jury... . De derde keer [voor Madelief - red.] deden ze er 2500 gulden bij, dat scheelde een stuk. Het zijn altijd dezelfde mislukte acteurs en actrices die zo'n prijs aan iemand toekennen. Ik heb helemaal geen boodschap aan de mening van vijf of zes van die mensen. Ik hou ook niet van het gedoe er omheen. Ik ken acteurs die liever niet herkend willen worden. Die doen een petje en een zonnebril op. En dan zie je iedereen denken: 'Wat loopt daar nou voor een eigenaardige man? O wacht! Het lijkt wel, het is... ja! Hij is het!' Begrijp je? Ik ken ook collega's, die 's avonds een lichtje aandoen in de auto, zodat je ze goed ziet zitten als ze stilstaan bij het stoplicht. Aanstellers. Ik heb helemaal geen last van mensen die mij op straat aanspreken. Het overkomt me haast nooit. En als iemand begint met: 'Bent u...?' zeg ik: 'Rijk de Gooijer? Nee, die ken ik niet'.

Spel

Beroemd tegen wil en dank, lijkt het, maar bij De Gooyer was het vaak moeilijk te zien wat spel was en wat niet. Wat spelen was met algemeen heersende opvattingen en oprechte verbazing of irritatie over de gang der zaken.

De laatste jaren speelde De Gooyer nauwelijks nog. Hij onderging verschillende operaties en overleed vandaag uiteindelijk aan de gevolgen van alvleesklierkanker. Hij wist pas twee weken dat hij aan de ziekte leed. Rijk de Gooyer is 85 jaar geworden.

De VPRO sprak in 1990 vijf uur lang met Rijk de Gooyer. Het interview is hier terug te luisteren.

Volg de Volkskrant op Twitter

Word vriend van de Volkskrant op Facebook

Rijk de Gooyer in In Voor- en Tegenspoed, in 1995. © ANP
Met Johnny Kraaykamp (links) in de Johnny en Rijkshow in 1971. © ANP
Met Peter Faber (rechts) in Mama is Boos in 1984. © ANP
Met Johnny Kraaykamp (links) in 1965. © ANP
Met Adèle Bloemendaal (rechts) en Johnny Kraaykamp (midden) in De Brekers, in 1980. © ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden