Architectuur Rhapsody

Rhapsody in West: hoe je verdichting in de stad toch aantrekkelijk maakt ★★★★☆

Tangram Architekten gebruikt de ‘onmogelijkheden’ van een plek als ingrediënten voor hun ontwerp.  

Rhapsody in Amsterdam-West Beeld Meijeske fotografie / Tangram Architekten

Er gaan stemmen op om de tienduizenden woningen waar Nederland om zit te springen, toch maar in de weilanden te bouwen. Steden verdichten, zoals de overheid wil om het buitengebied te sparen, zou te ingewikkeld zijn. Het is passen en meten tussen bestaande wegen en huizen, en dan zijn er nog de omwonenden, die vaak bezwaar maken tegen nieuwbouw. En: hoe aantrekkelijk is het wonen op de lege plekken die de stad nog kent, langs het spoor of de snelweg?

Het Jan van Schaffelaarplantsoen in de Kolenkitbuurt in Amsterdam-West was zo’n plek: een leeg grasveld pal naast de oprit naar de A10, waar het geluid van autoverkeer domineert en het fijnstof op je neerdwarrelt. Hier had de gemeente een ‘ultraduurzaam’ complex voorzien met 239 huurwoningen, parkeerplaatsen en voorzieningen. Een plan dat direct op verzet van de buurt stuitte; dit was immers hun barbecueplek en festivalterrein.

Nu staat op die plek een nieuw buurthonk in de vorm van een kas, waar bewoners koffiedrinken en waar plannen gesmeed worden voor het aankomende wijkfeest. Een kas die onderdeel is van een weelderig begroeide binnentuin met terrassen, waterpartijen en bloemperken, waaruit klimplanten omhoog groeien tegen de gevels van de omringende woningen.

Met Rhapsody, zoals het complex heet, heeft Tangram Architekten een onmogelijke plek omgetoverd in een stadse oase. Hoe ze dat voor elkaar hebben gekregen? Door zich niet te verzetten tegen de beperkingen van de plek, maar deze juist te omarmen en ze als ingrediënten voor hun ontwerp te gebruiken. Zo hebben ze om te beginnen de vijf meter hoogteverschil tussen het Jan van Schaffelaarplantsoen en de snelwegoprit benut om een schuin oplopend maaiveld te maken, waaronder de parkeerplaatsen, bergingen en installaties zijn ‘opgeborgen’.

Beeld Meijeske fotografie / Tangram Architekten

Om de herrie van de snelweg te ­weren, loopt dit talud door in een dikke ‘geluidswal’, waarin een deel van de gevraagde woningen is op­genomen. Gelegen op de minst aantrekkelijk plek zijn dit misschien wel de mooiste appartementen geworden. Aan de snelwegzijde hebben ze (driedubbel geïsoleerde) ramen als schietgaten waardoor je – in stilte – uitkijkt op het langsrazende verkeer. Aan de andere kant ontwierpen de ­architecten een glooiende gevel van wit beton met grote schuifpuien, die toegang geven tot royale balkons met zicht op de binnentuin. In deze tuin zijn vier plectrumvormige volumes met appartementen geplaatst, rondom voorzien van dezelfde betonnen ­gevelbeplating en balkons, en met ­daken vol zonnepanelen.

Bouwen voor de buurt

Rhapsody vormt het sluitstuk van de grootscheepse stadsvernieuwing in de Kolenkitbuurt, tien jaar geleden de ‘slechtste wijk van Nederland’. De portiekflats met sociale huurwoningen waren verloederd, de werkloosheid hoog en er was overlast van jongeren. Met bouwen alleen los je dat niet op. Daarom haalden het stadsdeel en de woningcorporaties het kunstenaarscollectief Cascoland naar de wijk. Samen met de buurtbewoners zetten zij onder anderen een moestuin op die door families beheerd wordt, en kookprojecten waaruit cateringbedrijf De KolenkitKeuken is voortgekomen. Via Cascoland zijn bewoners ook intensief betrokken bij de plannen voor Rhapsody. Zo ontstond het idee voor de ‘buurtkas’ en het logeerappartement waar je voor 10 euro per nacht (per persoon) gasten kunt onderbrengen. 15% van de (vrije huur)woningen in Rhapsody werd bestemd voor mensen uit de Kolenkitbuurt. Vier jonge bewoners zijn aangesteld als communitymanagers; zij zijn vast aanspreekpunt en organiseren buurtactiviteiten. In ruil voor dit werk krijgen zij huurkorting.

Door die witte ‘ufo’s’ – hun afgeronde vorm heeft een akoestische functie – oogt het complex, ingeklemd tussen de na-oorlogse portiekflats en de bedrijfspanden langs de snelweg, in eerste instantie als een dissonant. Maar als je langer kijkt, zie je dat de Kolenkitkerk aan de overkant dezelfde vorm heeft, de sokkel met dezelfde baksteensoort gemetseld is en de parterrewoningen in schaal aansluiten bij de daarachter gelegen ‘piggelmeewoningen’. Het reliëf in de betonnen gevels echoot het ritme van de balken in de houten dakoverstekken van de portiekflats. Zo vormt Rhapsody de architectonische schakel tussen verschillende werelden.

Door stedelijke verdichting blijft het buitengebied gespaard, maar neemt de druk op de publieke ruimte in de stad toe. Met de vrij toegankelijke binnentuin, waar een doorsteekroute doorheen loopt, willen de architecten openbare ruimte ‘teruggeven’ aan de buurt. De tuin voelt nog tamelijk privé, en de lange trappen vanaf de straat vormen een drempel. Het succes van deze ruimte zal in belangrijke mate bepaald worden door de activiteiten die in de kas worden georganiseerd en het terras van het café op de begane grond.

Wat Rhapsody in elk geval toont, is dat we niet te gemakkelijk naar de weilanden moeten uitwijken. Juist in de complexiteit van het verdichten schuilt de kans om woonkwaliteit aan de stad toe te voegen.

Rhapsody in West, Amsterdam (2016-2019) 

★★★★☆

239 huurwoningen, 400 m2 voorzieningen

Architect: Tangram Architekten

Opdrachtgever: Bouwcombinatie De Nijs/Smit’s bouwbedrijf V.O.F, CBRE global investers

Beeld Meijeske fotografie / Tangram Architekten

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden