Revolutie in Hollywood

Dat de vrouwen die door Bill Cosby misbruikt zijn nu hun mond opendoen, dat er een Barbie in de winkels ligt die regisseur is, dat fotografen op de rode loper een sneer krijgen van een Oscarwinnares heeft een oorzaak: in Hollywood is de revolutie uitgebroken.

Charlize Theron.Beeld anp

Bij speelgoedfabrikant Mattel zagen ze het al aankomen. Afgelopen januari lag 'filmregisseur-Barbie' in de winkels. Aan Barbies beroepen (honderdvijftig-plus inmiddels) kun je altijd prachtig de tijdgeest aflezen. Ruimtewedloop in de jaren zestig? Barbie werd astronaut. Yuppies in de jaren tachtig? Barbie werd CEO.

Dat 2015 het jaar is waarin zij filmregisseur werd, is dus veelzeggend. En inderdaad: het afgelopen jaar kon wel eens de geschiedenis ingaan als keerpunt, het moment waarop de hegemonie van de blanke man in Hollywood aan het wankelen werd gebracht.

Oké, in films zijn er nog altijd minder pratende en/of denkende vrouwen te zien dan mannen. Vrouwelijke scenaristen en filmmakers zijn eerder uitzondering dan regel - de Equal Employment Opportunity Commission begon dit jaar een onderzoek naar discriminatie van vrouwelijke regisseurs. Maar dat er over dit onderwerp zo veel wordt gepraat, dat de talloze onderzoeken hierover gretig worden overgenomen, is precies het teken dat er verandering op komst is.

Vijf redenen waarom 2015 een revolutiejaar is.

1 De rode loper is een feministisch slagveld geworden

Nog niet zo heel lang geleden - zeg 2014 - was het werk van een rode-loperverslaggever niet zo gecompliceerd. Je stelde wat vragen over De Jurk, deelde wat complimenten uit over de sieraden, maakte een grapje en klaar was je. Maar bij de Oscargala-avond van 2015 kwamen journalisten daarmee niet meer weg.

Ze waren al eens eerder pijnlijk op hun nummer gezet, toen Elisabeth Moss een middelvinger opstak naar de infantiele 'Mani Cam' (een soort mini-rodeloper voor de vingers van actrices zodat hun manicure en ringen mooi gefilmd konden worden, bedacht door televisiezender E!,). En Cate Blanchett had vorig jaar nog een cameraman aangesproken op een nogal seksistische camerabeweging, waarmee hij haar langzaam van top tot teen filmde ('Doe je dat ook bij de jongens?').

Elisabeth Moss.Beeld anp

#askhermore

Maar de Oscars van 2015 werden die van #askhermore, een campagne om de actrices interessantere vragen te stellen dan over de jurk, het gevolgde dieet en make-uptips.

Een tweede opstand volgde tijdens het filmfestival in Cannes, waar vrouwen op platte schoenen bij galapremières werden teruggestuurd met de boodschap dat ze op pumps dienden te verschijnen. Vrouwonvriendelijk en seksistisch, aldus de thuisblijvers. En daar ging de reputatie van de rodeloperpremière als onschuldig glamourfeestje.

Geen filmjournalist durft door dit alles een actrice nog te vragen of ze ondergoed kan dragen onder een superheldenpak of hoe ze het voor elkaar krijgt een gezin en carrière te combineren. Veiliger is het iets te vragen over #askhermore of #cannesheels of het feminisme in het algemeen.

2 De tijd dat je een actrice ongegeneerd kon vragen auditie te doen in een push-up-bh is voorbij

'Kledingtip: zwart of donker hemdje dat het decolleté lekker laat uitkomen (het dragen van een push-up-bh wordt aangemoedigd).' Zo'n casting-uitnodiging moet je niet aan actrice en feministe Rose McGowan sturen. Ze knalde het meteen op Twitter, met de naam van de mannelijke ster er min of meer bij ('het rijmt op Madam Panhandler'). Toen ze daarna door haar agent werd ontslagen, meldde ze ook dat op Twitter.

Als iets dodelijk is voor seksisme, is het wel internet. Je hoeft als acteur tegenwoordig maar één keer iets onhandigs te zeggen (zoals Russell Crowe, die afgelopen jaar stelde dat oudere actrices meer rollen zouden krijgen als ze geen twintigers meer willen spelen) en de wereld valt over je heen: je wordt getweet, geretweet, het wordt opgepikt door feministische sites als Jezebel en voor je het weet staan er 'denkstukken' op de site van The Guardian en Vulture.

Rose McGowan.Beeld anp

Geen 'incidenten' meer

De website Someladyparts verzamelt sinds vorig jaar al de meest schaamteloze casting-oproepen aan vrouwen. Een fijne nieuwe digitale schandpaal is de Tumblr Shitpeoplesaytowomendirectors, waar vrouwen anoniem hun verhaal kunnen doen over seksisme in de filmwereld. 'Als ik de hele dag naast jou zit te monteren, krijg ik zin in porno', kreeg een van hen te horen. Of 'hoe ben je zo snel zo ver gekomen, buiten het feit dat je goed kunt pijpen?'

Steeds meer actrices vertellen in interviews openlijk over stuitend seksisme en seksuele intimidatie. Ze worden er vaker naar gevraagd, het ene verhaal roept het andere op en ze zijn inmiddels zo talrijk dat je het niet langer weg kunt zetten als 'incidenten'. Dat de ene na de andere vrouw durfde te vertellen over hoe Bill Cosby hen (naar verluidt) drogeerde en misbruikte, is daar ook een voorbeeld van.

3 Vrouwen zijn 'hot'

Elk filmtijdschrift heeft het nu wel gedaan, een lijst publiceren met interessante vrouwelijke regisseurs of door vrouwen gemaakte films. Cannes, Berlijn, Londen: de filmfestivals probeerden allemaal een feministische draai te geven aan hun programma's dit jaar en kozen bewust voor door vrouwen geregisseerde openingsfilms. (Al valt het aantal vrouwelijke regisseurs in competitie nog steeds tegen).

In Cannes werd de campagne #seehernow gelanceerd, om vrouwelijke regisseurs ondersteunen; Meryl Streep begon dit jaar een fonds voor vrouwelijke scenaristen boven de 40.

Nadat er jarenlang gemopperd is over de hoeveelheid vrouwen die werkzaam is in de filmindustrie, worden vrouwen nu dus actief gepromoot. En dat is nuttig en noodzakelijk: hoe meer vrouwen achter de schermen, hoe meer interessante vrouwen op het scherm. Zo bleek ook uit onderzoek van het Geena Davis Institute on Gender in Media.

Maar er is nog een, waarschijnlijk effectievere manier om meer vrouwen op het scherm te krijgen: als blijkt dat het geld oplevert. Ook aan de kassa blijken vrouwen 'hot'. De films met een vrouwelijke hoofdrol - en dat zijn er nog steeds minder dan met een mannelijke hoofdrol - zijn bijzonder succesvol. In de filmhit-toptwintig van dit jaar staan Inside Out (de Pixar-animatiefilm over de wereld in het hoofd van een jong meisje), Spy (Melissa McCarthy), Trainwreck (Amy Schumer), Fifty Shades of Grey (Dakota Johnson), Pitch Perfect 2 (over een vrouwen-a-capellakoor met onder anderen Anna Kendrick) en in Nederland Gooische Vrouwen 2 (met onder anderen Linda de Mol).

Artikel gaat verder onder video.

Meryl Streep begon dit jaar een fonds voor vrouwelijke scenaristen boven de 40.Beeld anp

'Vrouwenfilms'

Hup, dan tellen we ook Mad Max: Fury Road mee, want volgens een anti-feministische actiegroep die een boycot uitriep, is dat door de sterke rol van Charlize Theron eigenlijk 'een feministisch stuk propaganda vermomd als mannenfilm'. En dan moeten The Hunger Games: Mockingjay Part 2 en Star Wars: Episode VII. The Force Awakens nog verschijnen.

Voor Hollywoodbazen is dat nieuws - regisseur Denis Villeneuve moest knokken om Emily Blunt de hoofdrol te laten spelen in Sicario. De producenten zagen liever een man. Blunt wordt nu getipt voor een Oscar.

Wie de cijfers onderzoekt, zoals website Mic een maand geleden deed, ziet dat films met vrouwen in de hoofdrol het al jaren beter doen dan die met mannen. Van 2006 tot oktober 2015 leverden 'vrouwenfilms' in totaal 126,1 miljoen dollar op, tegenover 80,6 voor films met een mannelijke hoofdrol.

Dat komt doordat niet puberjongens, maar vooral vrouwen de bioscoopkaartjes kopen. Volgens de Bioscoopmonitor (Stichting Filmonderzoek) wordt 74 procent van de bioscoopkaartjes in Nederland afgerekend door vrouwen. Zij gaan met vriendinnen, of nemen hun man op sleeptouw.

Het zijn cijfers die een commercieel filmbedrijf natuurlijk niet kan negeren. Niemand in de bovenste echelons zal zich ooit uit principe druk maken om gelijkwaardigheid. Maar nu er zo overduidelijk geld te verdienen valt, zul je zien dat ze enthousiast op zoek gaan naar vrouwelijke regisseurs en scenaristen. Niet voor niets krijgt na jaren weer eens een vrouwelijke superheld een kans, Wonder Woman, en wordt die film geregisseerd door een vrouw.

4 Ze pikken de mannenrollen in

Het is een ongeschreven regel in Hollywood, waarmee Amy Schumer dit jaar de spot dreef in een weergaloze sketch. Elke actrice heeft een 'last fuckable day': ergens zo rond de 40ste verjaardag valt het moment dat je niet meer als lekker wijf, maar alleen nog in een bijrol als moeder of oma wordt gecast. Als je überhaupt nog gecast wordt, zo dik zijn de filmrollen voor vrouwen immers niet gezaaid.

Sandra Bullock (51) besloot zich daar niet bij neer te leggen. Uit frustratie over het gebrek aan interessante hoofdrollen die zij aangeboden kreeg, liet ze haar agent actief zoeken naar rollen die geschreven waren voor haar mannelijke collega's, vertelde ze aan Time Magazine. Die hadden immers veel minder te klagen. En zo kwam ze terecht bij goede vriend George Clooney, die Our Brand Is Crisis produceerde. De hoofdrol, die eigenlijk voor hem geschreven was, kon inderdaad best door een vrouw gespeeld worden, concludeerde hij. En zo werd Bullock, na twee dagen sleutelen aan het script, de politiek consulent in die film.

Artikel gaat verder onder video.

Sandra Bullock.Beeld anp

Vrouwelijke make-over

Vrouwen in een 'mannenrol', het is een trend die dit jaar is ingezet. Julia Roberts werd gecast als FBI-agent in de remake Secret in Their Eyes, een rol die in de oorspronkelijke Argentijnse thriller door een man vervuld werd. Vier jaar geleden werd Brad Pitt nog genoemd als hoofdrolspeler van de boekverfilming The Grey Man, nu is dat Charlize Theron. In de stripverfilming van Doctor Strange zal Tilda Swinton 'The Ancient One' spelen, in de strip zelf een oude man met een baard. De rol die in Road House werd gespeeld door Patrick Swayze is in de remake voor Ronda Rousey.

Er zijn zelfs complete casts die een vrouwelijke make-over krijgen: er komt een vrouwenversie van Ocean's Eleven (ook met Bullock) en Ghostbusters (met Melissa McCarthy, Kristen Wiig, Leslie Jones en Kate McKinnon).

Met emancipatie heeft het allemaal weinig te maken natuurlijk. Vrouwen casten is een gimmick om oud materiaal nieuw leven in te blazen. En films met vrouwen in de hoofdrol leveren dus meer geld op. Het resultaat is wel dat je de komende jaren meer interessante vrouwenrollen zult zien in de bioscoop.

5 En ze willen daar ook nog meer geld voor hebben

Wildvreemde vrouwen omhelsden haar op straat. Sommigen vertelden haar dat ze opslag hadden gekregen. De speech over gelijkwaardige betaling tussen man en vrouw die Patricia Arquette dit jaar hield toen ze een Oscar kreeg voor haar rol in Boyhood maakte indruk.

En toch klonk het nog als een luxeprobleem. Actrices die niet hetzelfde betaald kregen als hun mannelijke collega's: wat zeuren ze nou? Ze krijgen toch voldoende? Dat was precies de reden dat actrice Jennifer Lawrence ook niet zo hard onderhandelde bij bijvoorbeeld American Hustle.

'Ik had geen zin om te vechten voor miljoenen dollars die ik eerlijk gezegd niet nodig heb', schreef ze in oktober in Lena Dunhams feministische nieuwsbrief Lenny. Ze wilde niet overkomen als 'moeilijk' of 'verwend'. Maar toen kreeg ze de uitgelekte e-mails van Sony onder ogen en 'ontdekte ze hoe véél minder ze betaald werd dan de gelukkige bezitters van een penis'.

Artikel gaat verder onder video.

Patricia Arquette tijdens haar speech over gelijkwaardige betaling tussen man en vrouw.Beeld anp

Op dat laatste valt wel een en ander aan te merken, stellen filmjournalisten Peter Bart en Mike Flemming Jr. Als je kijkt naar de hoeveelheid uren die ze heeft gedraaid, vergeleken met haar tegenspelers valt het relatief gezien mee. Maar dat tegengeluid werd gemakkelijk overstemd. Lawrence is een van de geliefdste actrices van dit moment, en haar column werd wereldnieuws. Ze kreeg complimenten van Hillary Clinton.

Actrice Sienna Miller heeft sindsdien opgeroepen rollen collectief te weigeren bij ongelijke betaling; Bradley Cooper belooft zijn vrouwelijke tegenspelers te vertellen wat hij gaat verdienen zodat ze een betere onderhandelingspositie hebben.

Girlpower in de filmwereld

21 februari
Reese Witherspoon over de #askhermore-campagne tegen televisiezender ABC: 'We zijn meer dan onze jurken.'

22 februari
Patricia Arquette tijdens haar Oscar-speech voor Boyhood: 'Nu is het onze beurt om voor eens en altijd een gelijkwaardig salaris krijgen.'

17 maart
Ghostbusters-regisseur Paul Feig over zijn vrouwelijke cast op de site Woman and Hollywood: 'Er zijn zoveel grappige vrouwen en ze hebben dit soort rollen nodig. Ik haat het dat ze niet meer kansen krijgen.'

13 mei
Regisseur en Oscarwinnaar Kathryn Bigelow: 'Ik heb er altijd in geloofd dat je een regisseur alleen moet beoordelen op zijn werk, en niet op het werk in relatie tot hun geslacht.'

2 oktober
Georgina Verbaan (35) bij het dankwoord voor het Gouden Kalf voor haar rol in De Surprise: 'De Duitse producenten wilden een jonger iemand. Ik ben blij dat ik het mocht spelen want het is een interessante rol voor 'een vrouw op leeftijd.'

13 oktober
Jennifer Lawrence in haar geruchtmakende column: 'Ik wilde niet 'moeilijk' of 'verwend' lijken. Dat leek een prima idee, totdat ik de salarissen zag en me realiseerde dat mijn mannelijke tegenspelers er helemaal niet mee bezig waren'.

9 november
Sandra Bullock in Time Magazine: 'Dit gaat niet alleen over ongelijke betalingen en het gebrek aan rollen. Het gaat over hoe vrouwen worden gezien. Waarom worden we vanwege onze sekse niet als gelijkwaardig gezien?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden