Restauratie van door aardbeving vernielde schatten in Midden-Italië zal nog jaren vergen 'Met Rufinus hebben we geluk gehad'

Assisi is praktisch uitgestorven. Verkeersagenten brengen luierend de dag door. Tevergeefs wachten de hotels op klanten, voorzover ze niet gesloten zijn vanwege aardbevingsschade of gebrek aan pelgrims....

Van onze correspondent

Jan van der Putten

ASSISI

Vooral in de Franciscus-basiliek en het aangrenzende klooster wordt hard gewerkt. De onderkerk en de crypte waar de heilige is begraven, zijn weer open. Daar heerst opnieuw dezelfde gewijde en tijdloze sfeer als in de eeuwen vóór de aardbeving van 26 september 1997.

Het zwaar aangeslagen timpaan van de zijgevel van de bovenbasiliek wordt op zijn plaats gehouden door een korset van metalen buizen. Heel Italië heeft ademloos de riskante hijskraanoperatie gevolgd waarin het gevaarte op zijn plaats werd gebracht.

Steigers ontsieren de voorgevel. Vanaf een opening onder de nok loopt een stortkoker naar een vrachtwagen. Daarin wordt het puin gestort dat op de kerkzoldering is gevallen. Binnen in de kerk is een woud van steigers te zien. Naar binnen gaan is strikt verboden. De herinnering aan de dood van twee franciscanen en twee restauratie-experts, die getroffen werden door vallend puin, is nog vers.

Onder een afdak voor de kerk liggen stapels matrassen. Die hebben in de basiliek gelegen om de vallende brokstukken van de fresco's op te vangen. Je kunt het niet verzinnen: goedkope matrassen als schokdempers voor de kostbaarste kunstfragmenten. Matrassen als rustplaats voor het begin van de moderne schilderkunst.

Die kleine en grote fragmenten zijn voor een eerste selectie en identificatie overgebracht naar een grote L-vormige tent op het grasveld voor de basiliek. Daar staan op schappen honderden kratten. Die bevatten de restanten van 133 vierkante meter fresco: een heilige Hieronymus, franciscaanse heiligen, misschien van Giotto, en van Cimabue de evangelist Mattheus en een sterrenhemel.

De vrijwilligers uit de eerste dagen na de aardbeving zijn weg. Tussen de schappen staat de jonge restaurateur Paola Passalacqua te bibberen van de kou. Ze legt uit hoe ze een eerste ordening in de wanhopige puzzel heeft aangebracht en hoe aan de hand van de gedetailleerde foto's van de fresco's de eerste identificaties zijn uitgevoerd.

In een van de dozen liggen minuscule grijze brokjes bij elkaar. Wat valt daar nu mee te beginnen? Paola Passalacqua: 'De fragmenten zijn geselecteerd op afmeting, kleur of afbeelding. Deze grijze fragmentjes komen waarschijnlijk van een kleed van een heilige. Andere fragmenten hebben bijvoorbeeld gekleurde strepen. Die komen zeker van een decoratiestrook op het fresco van de heilige Hieronymus.'

De restaurateur maakt een kratje open waarvan de inhoud in de hele wereld is gepubliceerd: de grotendeels in elkaar gelegde puzzel van het hoofd van de heilige Rufinus, de patroonheilige van Assisi. 'Met Rufinus hebben we geluk gehad. Een gezicht in elkaar zetten is ook gemakkelijker dan bijvoorbeeld een achtergrond of een decoratie met motieven die zich herhalen. Dit is een voorbeeld van wat we met de overige fragmenten moeten doen.'

Dezer dagen begint een nieuwe fase. Een groep van 25 kunsthistorici, restaurateurs en computerexperts gaat proberen de fragmenten te classificeren. Over het resultaat en de kansen voor een volledige restauratie is nog niets te zeggen. Het werk wordt uitgevoerd in het kloostercomplex naast de kerk. Daartoe is, frappant contrast, in een overoude gewelfzaal een buizenstellage gebouwd, waarop een ultramodern laboratorium wordt ingericht.

Pater Nicola Giandomenico zit namens de franciscanen in de commissie voor de restauratie. Het eerste karwei, vertelt hij, is bijna af: het stutten van de gewelven die op hun plaats zijn gebleven. De drie gewelven die zijn ingestort, moeten in 1998 zijn hersteld. Het jaar daarop zou de restauratie van de fresco's klaar moeten zijn. Eind maart wordt de knoop daarover doorgehakt. De kosten belopen minstens 120 miljoen gulden.

Het klooster zelf heeft ook veel te lijden gehad. Op veel plaatsen zitten scheuren in de muren of is puin naar beneden gekomen. De grote refter ziet er uit alsof er een bom is ontploft. Het museum van het klooster is wegens instortingsgevaar ontruimd. De directeur, pater Pasquale uit Malta, geeft een privé-rondleiding door de gewelfzaal waarin de kostbaarheden in kisten staan opgeslagen. Het herstel van het museum, zegt hij, zal zeker duren tot 2001.

Dit is maar een fractie van de culturele schade die de aardbeving in Midden-Italië heeft aangericht. Zo'n vijftienhonderd gebouwen van artistieke waarde zijn geheel of gedeeltelijk kapot. De kunstvoorwerpen uit die gebouwen zijn geëvacueerd naar vaak provisorische ruimten.

Deze culturele klap is hard aangekomen. Bijvoorbeeld in Bevagna op twintig kilometer van Assisi, dat vóór de aardbeving een gaaf middeleeuws stadje was met veel antieke resten. Tien van de twaalf kerken van Bevagna en alle heiligdommen in de omgeving zijn vanwege de aardbeving gesloten. De galerijen onder het oud-Romeinse theater, de thermen en de andere archeologische overblijfselen hebben bijna geen schade opgelopen, maar de toeristen zijn bang en blijven weg.

De twee kerken op het méér dan schilderachtige pleintje van Bevagna staan in de steigers. Er is geen kip, behalve de wethouder voor cultuur en toerisme die haar nood klaagt over de catastrofale gevolgen van de aardbeving: 'Het toerisme groeide ieder jaar met 30, zelfs 40 procent. Het is van het ene moment op het andere vrijwel opgehouden.'

Ze vreest het ergste voor de grootste trekpleister van Bevagna, een jaarlijks feest waarin een week lang de middeleeuwen weer terug zijn. 'We hopen dat in het jubileumjaar 2000 de belangrijkste monumenten weer open zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden