Column De jonge Rembrandt

Rembrandts eerste naakt was een vrouw van vlees en bloed (en dat kon niet iedereen waarderen)

Rembrandts eerste naakt toont geen ideale schoonheid, maar een vrouw van vlees en bloed. Niet iedereen kon zijn realisme waarderen.

Rembrandt, Andromeda, ca. 1631. Mauritshuis, Den Haag. Beeld Mauritshuis

Wanneer zag Rembrandt voor het eerst een naakte vrouw? Als je de biografie van een jongen schrijft, lijkt me dat geen onbelangrijke vraag.

Zag hij thuis een van zijn zusters zich wassen? Gluurde hij naar een van de hoertjes uit zijn Leidse volksbuurt? Ik denk het niet. Gewassen werd er nauwelijks. En de hoertjes uit de Sliksteeg zaten onzichtbaar binnen.

Het zou wel eens op Het laatste oordeel van Lucas van Leyden geweest kunnen zijn. Het beroemdste schilderij van de stad hing in het stadhuis, waar de Leidenaren er in groten getale naar kwamen kijken. Rembrandt moet met zijn neus tegen het triptiek gedrukt hebben gestaan en met blossen op zijn bolle wangen van opwinding hebben gezien hoe naakte vrouwen door engelen lieflijk naar de hemel werden gevoerd, terwijl ze aan de andere kant van Gods troon door duivels met bokkenkoppen de vurige hellemuil in werden gesleurd.

Als leerling in het atelier van meester Jacob van Swanenburg, Rembrandt was een jaar of 15, mocht hij nog niet tekenen naar naaktmodel. In Leiden, waar steile calvinisten het voor het zeggen hadden, was dat ondenkbaar. Pas jaren later, toen Rembrandt meester was van zijn eigen ‘academie’ in het tolerantere Amsterdam, begon dat voor te komen. Arnold Houbraken vertelt er in De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen een anekdote over, die we met een stevige korrel zout moeten nemen.

Een van Rembrandts leerlingen was bezig een vrouwelijk naaktmodel te schilderen. Het was een warme zomerdag, dus ook hij ‘ontkleedde zich moedernaakt’. De andere leerlingen gluurden door een kier van het afgeschoten vertrek naar wat leerling en model uitspookten. Toen kwam de meester zelf kijken. Hij hoorde zeggen: ‘Wij zijn net Adam en Eva in ’t Paradijs, want wij zijn beiden naakt.’

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag.

Rembrandt bonsde met zijn schilderstok op de deur en riep: ‘Omdat jullie naakt zijn, moeten jullie het Paradijs uit!’

Rembrandts eerste naakt van eigen hand was Andromeda. We schrijven 1631. Hij was 25 jaar.

Koningin Cassiopeia schepte op dat haar dochter mooier was dan de Nereïden. Om de hoogmoed van de moeder te straffen, werd Andromeda naakt aan de rotsen geketend om haar te offeren aan een zeedraak. Toen Perseus haar zag staan, werd hij op slag verliefd. Hij doodde de draak en ontketende het meisje.

In de Metamorfosen van Ovidius was Andromeda ‘een marmeren beeld’, een ravissante schoonheid. Zo niet bij Rembrandt. Hij schilderde geen sensuele droomgeliefde, maar een vrouw van vlees en bloed. De ketens snijden in haar vel, de spieren spannen in haar nek en borst, haar buik zwelt op. Haar angst is angstaanjagend.

Het realisme van Rembrandt werd niet alleen bewonderd, maar ook verafschuwd. Andries Pels schreef in 1681 een hekeldicht over de naakte vrouwen van de meester, waarin hij de vetrollen op hun buik bespotte, de slappe borsten en de zichtbare afdruk van kousenband op een spekkig been.

Wat wilde Rembrandt?

De heersende moraal tarten. Hij verbeeldde geen antiek ideaal of ijdele versiering, maar schilderde naar de natuur. ‘Geen Venus, maar een wasvrouw of een turftreedster uit een schuur’, schamperde Pels.

Rembrandt zag zijn kans schoon eindelijk eens overtuigend de naakte waarheid te schilderen.

Podcast: met Groenteman in de kast

De schaapsherder die kaal wordt van de stress. Dat gegeven raakte filmmaker Ton van Zantvoort zo erg, dat hij er een film over moest maken. Het werd de prachtige documentaire Schapenheld over het leven van Stijn Hilgers, een van de laatste herders in ons land, en nu zitten ze samen in de archiefkast bij Gijs voor deze nieuwe aflevering van Met Groenteman in de kast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.