Rembrandt was het niet, maar wie schilderde dan zijn vrouw?

'Die schaduwpartij is heel efficiënt. Doet me een beetje denken aan dat stuk uit Athene'

Who's that girl? Tronie van 'Rembrandts' Saskia blijkt van Govert Flinck. Experts nemen het schilderij opnieuw onder de loep en schrijven het toe aan Rembrandts leerling.

Deskundigen beoordelen in het Rembrandthuis of het portret van Saskia van Flincks hand is. Met op de achtergrond het schilderij Rembrandt als herder met staf en fluit van Govert Flinck, in bruikleen van het Rijksmuseum. Beeld Pauline Niks

Nee, een enorme schoonheid is ze niet. Herkenbaar is ze echter des te meer. Met haar bolle neus, schelpachtige ogen en kin met babyvet laat de vrouw op het olieverfportret uit het Fries Museum zich direct herkennen als Saskia van Uylenburgh, nichtje van de vermaarde Amsterdamse kunsthandelaar Hendrick van Uylenburgh en eerste vrouw van Rembrandt van Rijn. Wie het moest voorstellen stond nimmer ter discussie. Van wiens hand het was daarentegen des te meer.

Een echte Rembrandt

Lang ging het schilderij door het leven als een echte Rembrandt. Onder diens naam dook het op in de annalen van 18de-eeuwse Franse veilinghuizen en 20ste-eeuwse Nederlandse kunsthandels, en het was onder diens naam dat het in de jaren veertig van de vorige eeuw door de Dierense kunsthandelaar Daniel Katz werd verkocht aan ene H. Göring te Berlijn; het was onder diens naam dat het na de oorlog door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed werd geschonken aan het Fries Museum in Leeuwarden, de geboortestad van de geportretteerde. Daar werd het in 1968 door de Groningse Rembrandt-kenner Horst-Gerson afgeschreven, zijnde niet-authentiek. 'Rembrandt' werd: 'Uit de omgeving van-'.

Saskia was sindsdien een meisje zonder maker. En bleef dat totdat Fries Museum-conservator Marlies Stoter onlangs, tijdens een bezoek aan de lopende Flinck/Bol-tentoonstelling (Amsterdam Museum en Rembrandthuis) op het idee kwam dat het wellicht werd gemaakt door een van Rembrandts succesvolste leerlingen, Govert Flinck. Geen gekke gedachte.

Govert Flinck

Govert Flinck (1615-1660) was een van de meest gewaardeerde Nederlandse portrettisten van de 17de eeuw. Hij begon zijn opleiding in Leeuwarden bij Lambert Jacobsz en ging daarna naar het atelier van Rembrandt in Amsterdam. In zijn vroege werk imiteerde hij Rembrandt; later werkte hij in een meer classicistische stijl waarmee hij veel succes had. Tot en met 18/2 is een dubbeltentoonstelling van hem en Ferdinand Bol te zien in het Rembrandthuis en het Amsterdam Museum.

Stadsgenoten

Flinck en Saskia van Uylenburgh waren in de late jaren twintig van de 17de eeuw namelijk stadsgenoten. Beiden waren inwoners van Leeuwarden, toen een stad met amper 15 duizend inwoners. Als leerling van de doopsgezinde schilder Lambert Jacobsz, en als nichtje van de aan diezelfde Jacobsz gelieerde handelaar Hendrick van Uylenburgh moeten ze elkaar haast wel gekend hebben. Dat Flinck zijn stadsgenoot later vereeuwigde lijkt niet vergezocht.

Overigens: dat vereeuwigen mag men ruim opvatten. Portret van Saskia Uylenburgh draagt de naam van Saskia en toont het hoofd van Saskia, maar ís niet Saskia; het is een tronie, oftewel een kop met Saskia-achtige trekken. De maker baseerde zich waarschijnlijk op een schilderij of studie van Rembrandts vrouw. Dat Saskia in den lijve voor hem poseerde is hoogst twijfelachtig. Cruciale vraag: was die 'hem' inderdaad Govert Flinck?

Om die vraag te beantwoorden werd het portret afgelopen dinsdagochtend verscheept van Leeuwarden naar Amsterdam, naar het Rembrandthuis in de Jodenbreestraat. Daar figureert het op de Flinck/Bol-tentoonstelling te midden van andere Flinck-tronies en portretten uit diezelfde periode, waar een tiental conservatoren en academici uit Nederland en Duitsland hun getrainde blikken erover laten gaan. Zij zijn niet van de straat. Zij brengen het getoonde stuk moeiteloos in verband met stukken uit collecties wereldwijd.

'Die schaduwpartij is heel efficiënt. Doet me een beetje denken aan dat stuk uit Athene.'

'Bedoel je niet Buenos Aires?'

'Nee, Athene.'

Des Flincks

Het toeschrijven van werk aan een Rembrandt-leerling als Flinck, licht Tom van der Molen, conservator van het Amsterdam Museum toe, is extra verraderlijk. Immers: men houdt zich bezig met stijlkenmerken van schilders die getraind werden om een ander te imiteren, namelijk Rembrandt. Men bestudeert het eigene in de imitatie. Is dat eigene hier des Flincks?

Toch wel. Diens stilistische vingerafdrukken, zegt Volker Manuth, Hoogleraar (vroeg)moderne kunst aan de Radboud Universiteit, zijn alomtegenwoordig. De inplant van Saskia's haar (steil bij de wortels, wollig naar de punten toe), het glimlichtje op de vettige neus, het verguldsel op de kleding, de contrastwerking van licht in het gezicht, de veren op het hoofd: het is allemaal très Flinck. Ook dat ietwat kunstmatige blosje op Saskia's wangen? Ook dat ietwat kunstmatige blosje. Volker Manuth wijst op de rouge op een andere Flinck-tronie, een herdertje dat wel iets wegheeft van Rembrandt zelf. Inderdaad: die komt uit hetzelfde doosje.

Er is nóg een sterk argument om aan te nemen dat Saskia werd geschilderd door Flinck: een gebrek aan andere gegadigden. Afgezien van Rembrandt zelf, zegt Tom van der Molen, was er niemand anders dan Flinck die in deze stijl op dit niveau schilderde. Bol, Cuyp, Rousseau: ze komen niet in de buurt. Van der Molen: 'Als je ze allemaal op een rij zet is Flinck verreweg de beste kandidaat.'

De huidige toeschrijving, meent het aanwezige gezelschap, noopt tot verder onderzoek. Men zou aan de hand van technische analyse bijvoorbeeld willen uitzoeken of de datering, die nu op 1633 staat, authentiek is. Van der Molen: 'Op grond van stilistische kenmerken zou ik zeggen dat het werk van iets later datum is, 1636 of zo. Flinck zat toen al in Amsterdam, bij kunsthandelaar Uylenburgh. Dat hij daar beeldmateriaal van Saskia bij de hand had, is zeer aannemelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.