Oog voor detailarmen

Rembrandt schilderde armen met evenveel eerbied als rijken

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: mantel.

Rembrandt, Jan Lievens en Gerrit Dou, 'Tobit bij de terugkeer van Tobias' (1627-35 ), particuliere verzameling.

Armoede is eigen schuld. Of op z’n minst het lot dat God je heeft toebedeeld. Op vroege schilderijen uit de 16de en 17de eeuw lijkt dat het uitgangsput voor kunstenaars die armen afbeelden. Als de sloebers die het niet gered hebben. Moeten ze ook maar niet drinken, gokken of anderszins zondigen. Vaak genoeg lijkt de manier waarop de arme is uitgebeeld een vorm van uitlachen. Er wordt de spot gedreven met die ongelukkigen. Rembrandt was een van de eersten die deed wat een goede kunstenaar hoort te doen: hij zag ze. De bedelaar gebogen over zijn stok, de melaatse met z’n klepper in de hand om de rijken te waarschuwen voor hun besmettelijkheid, twee arme ouderen in vodden die gewoon even een praatje maken. 

Rembrandt, Bedelaar en bedelares in gesprek (1630), Ashmolean Museum Oxford (nu te zien in De Lakenhal).Beeld Ashmolean Museum Oxford

Net als de grachtengordelrijken die hij portretteerde, gaf hij ze de aandacht die van hen tot in detail mensen van vlees en bloed maakt. Hij begon hier al mee in Leiden, zoals nu in De Lakenhal te zien is. Er liepen er genoeg rond: immigranten, verstotenen, ouderen, en gehandicapten. Hij gaf ze een zekere waardigheid. Een onderwerp dat altijd relevant is; ook nu worstelen politie, zorg en politiek met de ‘mislukkelingen’ in de samenleving, nu worden ze ‘verwarde mensen’ genoemd. Bij Rembrandt krijg je het gevoel dat we het succesvolle niet kunnen zien zonder ook de verliezers te erkennen.

Rembrandt, De lepralijder (met lazarusklep in de hand), 1631, ets, Rijksmuseum.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Maar wat ik nog nooit had gezien was dit, een mantel van aan elkaar genaaide stukjes peperdure stof, die tot de naad rafelen. ‘A coat of many colours’, zoals Dolly Parton zong. Het schilderij, eigenlijk een portret van deze mantel, zit zelf ook als een lappendeken in elkaar. Vermoedelijk drie kunstenaars hebben eraan gewerkt: eerst Rembrandt, daarna Lievens en toen Gerrit Dou. 

Alle kleuren zitten in de jas, de rest is donker. Een mantel die je meteen in de war schopt: het is bittere armoede en rijkdom ineen. Armen dragen geen satijn of goudbrokaat, deze man wel. Dit is de eerste keer dat ik een arme zie die overduidelijk rijk is geweest. Een verarmde man. Ooit had hij alles. Een zeldzaamheid in de schilderkunst en al helemaal als hoofdonderwerp van een monumentaal schilderij. 

Rembrandt nam er een bijbelverhaal voor als excuus. Een ijskoude blote voet met blauwe aderen, een satijnen mantel – hij glimt nog – met ooit zorgvuldig gemaakt kostbaar goudbrokaat dat er nu aan bungelt. Dit is hoe verlies eruitziet. In de Bijbel zijn er een paar verarmde rijken, Job bijvoorbeeld, die speelbal werd van een weddenschap tussen God en de Duivel, en Tobit hier, de vader van Tobias. Hij was bijna blind, en Tobias trok de wereld in om een geneesmiddel te zoeken, vergezeld door de engel Gabriël. Meestal ligt in kunst de nadruk op Tobias en de engel en zit Tobit er als een oude blinde man bij. In dit geval is Tobit niet alleen de hoofdfiguur, zo’n 80 procent van hem bestaat uit die mantel die zo veel onthult. 

Armoede als verloren rijkdom, het doet er allemaal niks toe als het erop aankomt. Dit is Vanitas in één persoon.

Rembrandt, Jan Lievens en Gerrit Dou, 'Tobit bij de terugkeer van Tobias' (1627-35 ), particuliere verzameling. Beeld Particuliere verzameling

Rembrandt, Jan Lievens en Gerrit Dou

Tobit bij de terugkeer van Tobias

1627-35

Olieverf op doek

108,5 x 143 cm

Privécollectie. Te zien t/m 9 februari in de tentoonstelling Jonge Rembrandt in Museum De Lakenhal, Leiden.

Volg Wieteke van Zeil op instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden