Column Onno Blom

Rembrandt leefde in een tijd waarin al veel van de politieke, religieuze en maatschappelijke problemen speelden die ons continent nog altijd in de greep houden

Rembrandt van Rijn, De ontvoering van Europa (1632). J. Paul Getty Museum, Los Angeles. Beeld Getty

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag.

De naderende Europese verkiezingen maakten me nog eens duidelijk dat Rembrandt leefde in een tijd waarin al veel van de politieke, religieuze en maatschappelijke problemen speelden die ons continent nog altijd in de greep houden.

De schilder groeide op in een kosmopolitischer omgeving dan vaak is gedacht. Constantijn Huygens benadrukte in zijn memoires dat de Leidse molenaarszoon die de antieke schilders naar de kroon stak, nauwelijks buiten de muren van zijn eigen stad was geweest. Maar binnen diezelfde stadsmuren woonden geleerden, ambachtslieden en vluchtelingen uit alle windstreken. Er werd in sommige wijken meer Frans dan Nederlands gesproken.

Leiden was na het doorstaan van het beleg door de Spanjaarden in 1574 symbool van de vrijheid geworden voor protestanten die werden vervolgd, wier steden werden belaagd, belegerd en verwoest. In de decennia daarna werd de stad overspoeld door duizenden immigranten. Hun komst bracht spanningen met zich mee, woningnood, religieuze fijnslijperij en culturele verwarring. Maar ook grote welvaart.

Voor Amsterdam gold hetzelfde: vluchtelingen, handelslieden en scheepslui uit de hele wereld luidden de Gouden Eeuw in. In de haven groeide een woud van masten, van alle schepen die de zeven oceanen bevoeren. Het gonsde in de grachtengordel van activiteit en creativiteit. Er werd handel gedreven, geproduceerd, gespeculeerd en geconsumeerd.

Een jaar na zijn aankomst in Amsterdam, in 1632, schilderde Rembrandt De ontvoering van Europa. Hij verbeeldde een scène uit Ovidius’ Metamorfosen: de Fenicische prinses Europa speelt op het strand met haar vriendinnen, als Zeus opduikt in de gedaante van een imposante witte stier. Hij steekt zijn borst vooruit om door haar hand gestreeld te worden, rolt door het gouden zand van het strand. De prinses durft het aan om op de rug van de stier te klimmen.

‘Dan’, schreef Ovidius, ‘zet de god het valse voetspoor van zijn hoeven voort in de branding, loopt hij steeds verder door en draagt zijn buit over een pad dat dwars de zee doorklieft. Vol angst ziet het ontvoerde meisje haar land verdwijnen, achter zich: één hand omklemt zijn hoorn, één drukt zich in zijn rug. De wind speelt met haar losse kleren.’

Zeus ontvoerde Europa van het strand bij Sidon, in het huidige Libanon. Hij nam haar mee naar Kreta, waar hij haar verkrachtte en drie kinderen bij haar verwekte. De mythe verklaart hoe het westen uit het oosten is ontstaan. Karel van Mander vergeleek in zijn Schilder-Boeck – dat Rembrandt nauwgezet bestudeerde – de stier met een schip waarop prinses Europa door ‘de sorghelijcke zee deser Weerelt’ werd meegevoerd naar het continent waaraan zij haar naam schonk.

De ontvoering van Europa heeft na vier eeuwen niets van zijn dramatische kracht verloren: de verbijsterde blik in de ogen van het meisje, haar angstige greep om de hoorn. Hoeven stampen schuimend door de branding. De staart van het beest staat recht opgeheven van spanning over wat komen gaat.

Het mooist is het licht: de witte stier houdt de blik strak gericht op het westen. Hij gaat de ondergaande zon tegemoet. De duisternis van het bos, de Moorse voerman, de huilende vrouwen op het strand laat hij achter. Hij gaat van het Morgenland naar het Avondland.

Schoonheid wordt overal geboren én geschonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden