Rembrandt de verzoener

White Teeth was dan ook een rijk en ambitieus boek. Het sneed belangwekkende onderwerpen aan, getuigde van historisch besef en liet daarnaast zien dat de jeugdige (toen 25-jarige) auteur een natuurlijk vermogen had zich in te leven in de meest uiteenlopende figuren. En ze demonstreerde bovendien een groot gevoel voor humor.

Het was dan ook opmerkelijk drie jaar later te vernemen hoe ze, tijdens de Amerikaanse publiciteitstournee voor haar tweede roman The Autograph Man, aan een Bostonse krant vertelde dat ze niet over de fysieke en mentale wilskracht meende te beschikken om een groot schrijver te zijn. Daarom had ze besloten haar aandacht te verleggen naar een gewoon leven met een man en eventueel kinderen.

Daarnaast zou ze gaan schrijven, denken en praten over schrijven.

Even leek het erop dat Smith haar lier aan de wilgen had gehangen, vooral toen ze vervolgens een fellowship aan de universiteit van Harvard kreeg en daar ging doceren.

Nu is er dan toch een nieuwe roman, On Beauty, waarvan de omvang noch de ambitie duidt op een auteur die zich heeft neergelegd bij de (al dan niet vermeende) beperkingen van haar talent.

On Beauty, vorige week meteen al op de shortlist voor de Booker Prize van dit jaar, speelt voor een groot deel op en rond de campus van Wellington College, een respectabele universiteit in de omgeving van Boston, waarschijnlijk niet geheel toevallig nogal lijkend op Harvard. Howard Belsey, een even liberale als elitair ingestelde Engelsman, is docent kunstgeschiedenis aan deze universiteit. Hij is getrouwd met de op haar eigen manier nog altijd aantrekkelijke Kiki, een 250 pond wegende Afro-Amerikaanse uit Florida, die in een ziekenhuis werkt. Zij hebben drie kinderen: de religieuze Jerome (20), de intellectuele maar onzekere Zora (19) en de naar zijn zwarte identiteit zoekende gangsta-rapper Levi (16).

Howard is een Rembrandt-kenner, met de vermeldenswaardige eigenschap dat hij een opmerkelijke afkeer heeft van de Nederlandse schilder en al jaren werkt aan zijn studie Against Rembrandt.

Zijn grote tegenstrever is Sir Montague ('Monty') Kipps, een Britse kunstkenner van Caribische afkomst, die een in Howards ogen veel te populistisch (en populair) boek over Rembrandt heeft geschreven en er bovendien uitgesproken conservatieve opvattingen op na houdt over zaken als homoseksualiteit en vrouwenemancipatie.

Howard heeft ooit een venijnige aanval gelanceerd op Sir Monty's Rembrandt-appreciatie, maar helaas bevatte zijn betoog een feitelijke onjuistheid en Kipps heeft niet geaarzeld dit gegeven uitputtend te benutten om zijn opponent te kleineren.

Wanneer zoon Jerome tijdelijk naar Londen vertrekt, door omstandigheden bij de familie Kipps komt te logeren en vervolgens verliefd wordt op de beeldschone dochter Victoria, is Howard op zijn zachtst gezegd not amused.

Gelukkig voor hem blijkt de verhouding geen stand te houden en keert Jerome met een gebroken hart terug naar Amerika. Maar als later bekend wordt dat Monty een aanstelling als visiting professor aan Wellington heeft gekregen, is de consternatie extra groot. Niet alleen Howard maar ook Jerome zien een hernieuwde confrontatie met de familie Kipps met uiterst gemengde gevoelens tegemoet.

Smith werkt dit rijke en explosieve materiaal afwisselend humoristisch en teder uit. Bijzonder is de wederzijdse genegenheid die Kiki Belsey en de invalide Carlene Kipps, Sir Monty's Jamaicaanse 'thuisblijvende Christelijke echtgenote', voor elkaar ontwikkelen. Die zal uiteindelijk leiden tot een geheime gift van Carlene aan Kiki, iets waarvan de respectieve echtgenoten uiteraard niets moeten hebben.

Wie bij het lezen zover is gekomen en vertrouwd is met het werk van Edward Morgan Forster (1879-1970), zal inmiddels de conclusie hebben getrokken dat Smith met het schrijven van haar nieuwe roman haar voornemen om te gaan 'schrijven, denken en praten over schrijven' hier heeft gerealiseerd. In het voorwoord van On Beauty spreekt ze al van een hommage aan Forster. Gaandeweg wordt duidelijk dat dit eerbetoon voor wat de vorm betreft vooral geïnspireerd is op Forsters eerste grote werk, de roman Howards End (1910).

Het begint al bij de eerste zin: 'One might as well begin with Jerome's e-mails to his father' , een duidelijke echo van'One might as well begin with Helen's letter to her sister', zoals Forster zijn roman begint.

Het blijft niet bij deze ene regel. Enkele bladzijden later laat een van Smiths personages zich ontvallen 'dat we niet in 1910 leven'. Vervolgens komen we in de loop van On Beauty op plotniveau voortdurend verwijzingen tegen naar Howards End: een verbroken liefdesrelatie, een proeve van kerstshoppen, een voorgenomen trip naar het platteland waar niets van terecht komt, de vijandschap tussen twee gezinnen die wordt gecompliceerd door onder andere de vriendschap van de twee echtgenotes, een geheime schenking van de ene vrouw aan de andere, de dood van een van hen, enzovoort.

Forster verdiepte zich met Howards End onder meer in de gecompliceerde wisselwerking tussen de verschillende klassen in de Engelse maatschappij. Hij werkte dit uit aan de hand van de maatschappelijk en materieel succesvolle familie Wilcox, de ruimdenkende cultureel-verantwoorde familie Schlegel en de eenvoudige kantoorklerk Leonard Blast, die de Engelse onderklasse vertegenwoordigt.

Smith geeft hier haar 21ste- eeuwse versie van, waarbij ze naast het enigszins verwaterde, klassieke concept van sociale klasse het actuele gegeven van de etniciteit introduceert. De Wilcoxes heten bij haar Kipps, de Schlegels heten Belsey, en de rol van de kantoorklerk met wie de idealistische Schlegels tevergeefs proberen een vriendschap op te bouwen, wordt gespeeld door de rapdichter Carl, die weliswaar nauwelijks een opleiding heeft genoten maar via de Belseys de mogelijkheid krijgt op Wellington een poëziecollege te volgen.

On Beauty werpt de vraag op hoe je een roman die zo duidelijk op een andere roman is geënt, moet waarderen. Sinds de romantiek zijn we immers geneigd oorspronkelijkheid als een voorwaarde te zien voor werkelijk grote kunst. In feite heeft Zadie Smith, met haar opmerkingen over haar vermeende literaire tekortkomingen, zelf al een antwoord op deze vraag gegeven. Zij is dan misschien geen nieuwe Joyce, Bellow of Nabokov, maar daarmee zou menig schrijver (en lezer) moeten kunnen leven.

Wie eraan twijfelt of er literair leven is buiten het heiligdom van de allergrootsten, leze de apotheose van On Beauty, waarin Howard Belsey een met een powerpoint- presentatie ondersteunde lezing moet geven over Rembrandt, maar hij blijkt zijn aantekeningen te zijn vergeten. In de zaal zit onder anderen Kiki, met wie hij 28 jaar is getrouwd, maar die hij heeft bedrogen met jongere en slankere vrouwen.

Op het witte doek in de collegezaal is het schilderij van de badende Hendrickje uit 1655 geprojecteerd, in al haar eerlijke vlezigheid geschilderd. Bij gebrek aan woorden zoomt Howard in op het beeld van haar door Rembrandt zo meesterlijk gevangen menselijkheid. Hij wisselt blikken met Kiki.

In eenvoudige maar treffende bewoordingen beschrijft - nee, suggereert - Smith zo een verzoening, niet alleen tussen twee echtgenoten, maar ook tussen Howard en zijn levenslange object van studie en afkeer.

Het resultaat is in zijn ingetogenheid overtuigend en ontroerend.

Er is op On Beauty wel het nodige af te dingen. Bijvoorbeeld dat het een afgeleide roman is en dat er nogal veel vermoeide en vermoeiende wisecracks in staan. Zadie Smith is nog geen uitgekristalliseerd talent. Maar in afwachting daarvan verdient zij respect.

En als het niet te veel gevraagd is: ook enig zelfrespect.

Zadie Smith: On Beauty. Hamish Hamilton, import Penguin, Benelux; 483 pagina's; ¿ 16,30. ISBN 0 241 14293 6.

De Nederlandse vertaling, Over schoonheid (ca. 17,95), verschijnt op 10 oktober bij Prometheus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden