Reis om de wereld in 80 seconden

Rijk is de verscheidenheid van oude benamingen en omschrijvingen, en bijna allemaal ademen ze nog wel iets van de magie die het publiek voelde uitgaan van het toestel en van de verten die het in zich meedroeg....

Spectacle d'illusions werden ze genoemd, diorama (en als ze een maatje groter waren ook meteen Grand Diorama Universe), Raree Show, Mar-mo-set, Guckkast, Mondo nuovo, Lanterne chinois, Optical Amusement, Dissolving Views, Militorama, Optique à l'usage en línstruction de la jeunesse, Illusionnorama , Boîte d'optique, kykkasje , Optique renommée, rariteitenkast, Polyrama panoptiques. Maar uiteindelijk raakte in de Angelsaksische landen voor de kijkdoos één soortnaam in zwang die een paar eeuwen later gean

nexeerd zou worden om er een van de treurigste takken van het geïndustrialiseerde sekswezen mee te tooien, de peepshow.

Richard Balzer geeft zijn kennis, opgedaan tijdens het aanleggen van wat inmiddels een indrukwekkende collectie moet zijn, door in het rijk en royaal geïllustreerde Peepshows - A Visual History (Harry Abrams, import Nilsson & Lamm; *106,70). In de oervorm, een gesloten doos met één opening, bestond hij al aan het eind van de zestiende eeuw. Kunstenaars, vertrouwd met het principe van de camera obscura, zetten zich als eersten aan de vervaardiging en aankleding (Balzer noemt een leerling van Rembrandt, Samuel van Hoogstraten, die spreekt van zijn 'perspectyfkas'). Later werd het apparaat - naast de dansende beer, de goochelaar, het varken dat kon tellen, de poppenkast en de mimespeler - een rondreizende attractie voor boer, burger en buitenman, bediend door kermisklanten die zich Jamie the Showman noemden, High-Life Taylor of Sergeant Bell.

Balzer geeft een definitie van wat hij onder een peepshow verstaat. Een (gedeeltelijk) gesloten doos met minstens één opening waardoor je naar een tafereel in het inwendige kunt kijken, waar ter verhoging van de illusie spiegels mogen zijn opgesteld. Daarmee sluit hij de vroeg achttiende-eeuwse zograscope uit, een bolvormige lens waarachter een spiegeltje is geplaatst, evenals het speelgoed-panorama uit ongeveer 1850, een plat kistje waaruit een soortgelijke constructie kon oprijzen, en het albasten 'kijk-ei' uit dezelfde tijd, die een blik gunde op het vallende water van de Niagara.

Van draagbaar vermaaksmiddel werd de peepshow een vaste, letterlijk, attractie op pieren en kermissen. De uitvinding van de film rekte zijn bestaan nog even en het publiek mocht hem zelf bedienen, de moderne mutascope of Edisons Kinetescope. Tot de komst van de bioscoopzaal was dit de enige manier om naar bewegende beelden te kijken.

Adriaan de Boer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden