Reis door een seksuele woestijn

Mooie zinnen interesseren hem niet zo, liet de 26-jarige romancier en toneelschrijver Florian Zeller in 2004 weten. En hij refereerde aan de ‘realistische stijl’ van zijn derde roman La fascination du pire....

Bij hem moet die urgentie groot zijn geweest, aangezien er van zijn roman een Houellebecqiaans realisme uitgaat. Op het niveau van de taal is er inderdaad niet veel te beleven. Het onderwerp moet hem na aan het hart liggen, en dat liegt er ook niet om. In Gefascineerd door het ergste heeft Zeller het over de seksuele frustratie in het Westen, vooral die binnen de islam. Een onderwerp waar niet alleen schrijvers zich liever verre van houden. Volgens Zeller is het bijna onmogelijk geworden om nog iets over de islam te zeggen, omdat je meteen verdacht wordt van racisme. Er is dan ook een soort ‘verwarrende stilte’ gaan heersen die voor hem aanleiding was er juist een roman over te schrijven.

In Gefascineerd door het ergste gaat een schrijver van een jaar of dertig op uitnodiging van de Egyptische ambassade naar Caïro om er deel te nemen aan een symposium. Hij reist samen met een Zwitserse collega, die hij op het vliegveld voor het eerst ontmoet. Deze Martin Millet is een wat groezelige figuur, niet al te knap – de hoofdpersoon heeft het over een ‘zeer treffende gelijkenis met een overreden huisdier’ –, die romans schrijft over de seksuele armoede in een markteconomie.

Millet haalt in het vliegtuig de Correspondentie van Flaubert te voorschijn. Zo’n 150 jaar eerder reisde de grote schrijver met zijn makker Maxime du Camp ook naar Egypte. Millet hoopt dat Flauberts brieven uit de Oriënt waarin hij kond doet van vrouwen die behalve hun ‘snoeren van gouden piasters’ naakt zijn en van bordeelbezoeken waarbij hij zich voelt als een ‘wild beest’, als leidraad kunnen dienen voor de vrije tijd die ze te besteden hebben tussen de lezingen door. Van enige reserves die de hoofdpersoon uit, moet hij niks hebben: ‘Flaubert, dat veroudert niet zo snel! De literatuur is onsterfelijk en we landen straks in het land van de “naakte vrouwen”!’ Niet alleen daarover moet hij drie dagen later zijn mening drastisch herzien. Ook de onsterfelijkheid van de literatuur blijkt in islamitische landen een stuk minder vanzelfsprekend dan hij had gedacht.

Verbijsterd is de hoofdpersoon als hij hoort dat Egyptische literatuurcritici, ‘een soort prehistorische schildpadden’, Madame Bovary niet de moeite waard vinden. Al die bedscènes zijn overbodig, zeggen ze, en in strijd met de ethiek en de esthetica. De schrijver formuleert zijn antwoord op deze dictatuur van de religieuze moraal in een lezing over het bestaansrecht van de roman. Hij legt uit waarom de romankunst en de islam volgens hem op zo’n gespannen voet staan. Voor westerse lezers van Zeller is het een helder betoog, maar de toehoorders van de schrijver in de roman zijn minder enthousiast.

Door deze lezing weer te geven, en ook de discussies tussen de schrijvers met hun gastheren van de ambassade, voegt Zeller op een onnadrukkelijke manier essayistische passages toe. Deze halen niet de vaart uit het verhaal, maar lopen vooruit op wat de schrijvers zelf overkomt. Zo blijkt de seksuele woestijn die Egypte volgens een medewerker is, tijdens een tocht door nachtelijk Caïro droger en uitgestrekter dan ze vermoedden.

Op zoek naar de sensuele vrouwen van Flaubert neemt Millet de ik-persoon en hun gastheren op sleeptouw. Ze komen in de meest troosteloze en smerige tenten, met keiharde muziek en ‘afzichtelijke’ meisjes die allesbehalve naakt zijn. Uiteindelijk wordt Millet afgewezen door de enige prostituee die wat minder lelijk is dan de rest. Zijn frustratie – zijn leven blijkt een aaneenschakeling te zijn geweest van afwijzingen en vernederingen op seksueel gebied – leidt tot een nog agressievere houding ten opzichte van de islam dan hij al had. Thuisgekomen schrijft hij een roman met de titel Gefascineerd door het ergste waarin hij een religieuze migratie van christenen naar de Verenigde Staten voorspelt. Europa zal islamitisch worden. Het boek brengt felle discussies op gang, en leidt tot doodsbedreigingen aan het adres van de schrijver, die uiteindelijk wordt vermoord door een moslimfundamentalist.

De ik-persoon gaat naar Millets begrafenis. Hij moet denken aan Salman Rushdie. Zijn gedachten worden verhelderd door wat Milan Kundera over deze schrijver zei, en over de roman in het algemeen. In minder dan twee pagina’s lezen we hier hoe de roman, een bij uitstek Europese kunstvorm, het strijdtoneel is geworden van twee beschavingen. En dat de roman, als Europa niet meer moeite doet om deze kunstvorm te verdedigen, ter dood is veroordeeld.

Inmiddels is er in Europa een kunstenaar vermoord door een fundamentalistische moslim, zijn er terroristische aanslagen gepleegd in Europese hoofdsteden, en moeten verdedigers van westerse waarden die uit de moslimgemeenschap afkomstig zijn, zwaar worden bewaakt om hun werk te kunnen blijven doen. Bij al dit geweld en rumoer, de angst en tweespalt, biedt het schrijven van een roman de ultieme vorm om een weerwoord te bieden – als het een goede oplevert. Gefascineerd door het ergste is een belangwekkend en verontrustend boek waaruit duidelijk wordt dat we er niet best voor staan.

Florian Zeller: Gefascineerd door het ergsteVertaald uit het Frans door Edu BorgerDe Arbeiderspers174 pagina’seuro 17,95ISBN 90 2956 352 4Vertaald uit het Frans door Edu BorgerDe Arbeiderspers174 pagina’seuro 17,95ISBN 90 2956 352 4

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden