Regisseur Zvjagintsev verzekert: zijn films zijn níet anti-Russisch

Zijn films worden 'anti-Russisch' genoemd. Maar Oscarinzending Loveless is volgens regisseur Andrej Zvjagintsev géén politiek statement. Echt niet.

Bor Beekman
Marjana Spivak als Zjenja. Beeld
Marjana Spivak als Zjenja.Beeld

Wat doe je als de Russische minister van Cultuur je vorige film Leviathan 'anti-Russisch' noemt? En dit donkere drama, nota bene bekroond met een Golden Globe en genomineerd voor een Oscar, als voorbeeld opvoert van kunst die niet met behulp van staatsgeld had mogen worden gemaakt?

Dan maak je gewoon wéér een film, maar nu met privaat geld. En zit je drie jaar later wederom in Cannes, na de wereldpremière. Tegenover de internationale journalisten, die beweren dat dit nieuwe, wederom sombere en imposante gezinsdrama, zo mogelijk nóg kritischer is over dat Rusland.

Aleksej Rozin als Boris in Loveless. Beeld
Aleksej Rozin als Boris in Loveless.Beeld

Moeilijk te peilen

Andrej Petrovitsj Zvjagintsev (53) besluit eerst maar eens te lachen, zegt dan: 'Ik zie dat zelf niet zo, hoor. Niet zoals u dat kennelijk zag. Ik maakte een film over iets intiems, over een relatie.'

In Loveless, Ruslands Oscarinzending, loopt een jong kind weg bij zijn ruziënde, egoïstische en oppervlakkige ouders, die in een bittere scheiding liggen. Geen zorgen, sust de lakse politie de ouders, maar het jongetje blijft zoek in guur Moskou. Ondertussen wordt er op de radio gewaarschuwd voor 'apocalyptische neigingen', en zien we op het journaal voorbijflitsen hoe Rusland zich opmaakt voor de Krimcrisis. 'Dat is gewoon wat politiek op de achtergrond', relativeert Zvjagintsev.

De pers geeft niet op: ja maar, als die norse moeder aan het einde van de film ineens een trainingspak van het olympische sportteam aantrekt, met in grote letters 'Russia' op haar borst, en stampend op zo'n loopband nergens heen holt. Dat kán men toch niet anders interpreteren dan...?

Zvjagintsev schiet wederom in de lach, nu iets harder. 'Kom, ik zal u vertellen over Gogol, de Russische schrijver uit de 19de eeuw. Aan het einde van zijn boek Dode zielen vertrekt de hoofdpersoon met paard en wagen uit zijn woonplaats. 'O Rusland, waar ga je heen?', schrijft Gogol, zonder een antwoord te verstrekken. Die scène in Loveless, met het vrouwelijke hoofdpersonage in haar trainingspak op de loopband, is mijn kleine groet aan Gogol. En nog altijd is er geen antwoord op de vraag waar het allemaal heen gaat.'

Hij is moeilijk te peilen; Andrej Zvjagintsev. Soms uitgesproken kritisch over zijn land, soms afwerend naar die immer weer naar politieke uitspraken hengelende pers. Maar zelden converserend zonder schrandere glimlach. Getrouwd? Kinderen? Gelovig? Niemand weet het. Een verzoek om wat persoonlijke informatie voor een profiel van een grote Engelse krant werd afgeketst: of het privéleven van Zvjagintsev privé mocht blijven. Sporadisch sijpelt er iets door: zijn vader verliet het gezin toen hij zes was, merkte de regisseur ooit op in een interview. Daarna woonde hij overal en nergens. Maar hoe dat precies zat las je niet.

'Ik word vooral nerveus als ik tegenover jullie zit', antwoordt de Rus wanneer iemand vraagt of zo'n galapremière hem makkelijk afgaat. 'Zo'n rode loper, met die fotografen... Je laat gewoon je rechterkant zien, dan je linkerkant. Dat is makkelijk. Maar de critici, die zijn veeleisend. Als mijn film hier in Cannes goed wordt ontvangen, maak ik me verder nooit zo druk om het publiek, dat volgt dan wel.'

Loveless is ijselijk mooi, mysterieus én toegankelijk

Onze recensent gaf Loveless vijf sterren. Lees de recensie hier.

De 'nieuwe Andrej Tarkovski'

Opgegroeiend in Novosibirsk, een grote stad in Siberië, raakt Zvjagintsev al snel verslingerd aan het toneel, later ook film. Hij studeert in de jaren tachtig als acteur aan de toneelacademie van Moskou, speelt rolletjes in het theater en in wat soapseries, maar verdient z'n geld als schoonmaker en later als regisseur voor goedkope televisieprogramma's. Tot een regieklus voor een detectiveserie opvalt bij de producent: waarom maakt deze man geen speelfilm? Zvjagintsev is al bijna 40 als hij zijn debuut The Return presenteert, een visueel uitgekiend drama vol religieuze symboliek over een vader die onverwacht terugkeert bij zijn van hem vervreemde kinderen. Terstond bekroond met de Gouden Leeuw te Venetië, waar de Rus in 2003 wordt onthaald als de nieuwe Andrej Tarkovski. Inmiddels telt zijn oeuvre vijf speelfilms, waarvan er drie namens zijn land werden ingezonden voor de Oscars. Dat hadden er vier moeten zijn: Elena, zijn bejubelde drama over de weinig warme liefde tussen een zakentycoon op leeftijd en een vrouw uit de lagere klasse werd slinks gepasseerd, wat een rel veroorzaakte en leidde tot een drastische uitbreiding van de Russische Oscar-selectiecommissie.

'Tarkovski legt een zekere druk op alle Russische regisseurs', zegt Zvjagintsev, op de vraag of de vergelijking met zo'n geadoreerde cineast ook een juk kan zijn. 'De een probeert eraan te ontsnappen, de ander herhaalt Tarkovski. Toch is hij niet de cineast die mijn leven op z'n kop zette. Dat was Michelangelo Antonioni, met L'avventura (1960). Die film veranderde me, deed me realiseren dat cinema ideeën kan overbrengen die je niet onder woorden kunt brengen. Maar uiteraard zijn Antonioni én Tarkovski als olympische goden voor me. Ingmar Bergman ook.'

Zijn films lopen meestal tragisch af, merkt een journalist op. Zvjagintsev gebaart met open handpalmen: uiteráárd lopen zijn films tragisch af. 'Ik zag dat Haneke zijn nieuwe film Happy End noemt, maar ik neem toch aan dat die titel ironisch is bedoeld? Liefde wordt nou eenmaal pas interessant zodra personages níét meer zo verliefd zijn, als liefde een vorm van werk wordt. De man en vrouw in Loveless, die zich afvragen waarom ze twaalf jaar eerder eigenlijk voor elkaar vielen... Dát interesseert me. En verder: als ze dat kind gauw terugvinden en weer bij elkaar komen, heb je ook geen film.'

Matvej Novikov als Aleksej Beeld
Matvej Novikov als AleksejBeeld

De scheiding in Loveless, is dat iets wat de regisseur van dichtbij meemaakte? 'O ja, het is mijn verhaal', zegt Zvjagintsev. Hij lacht even, kijkt dan ernstig. 'Ik heb vier kinderen, uit drie of vier huwelijken, dat weet ik niet zeker. Of toch vijf?' In het Engels: 'I not remember.' Dan: 'Het komt allemaal voort uit persoonlijke ervaring. Die van mij, die van vrienden of van mensen die ik ken.'

Zvjagintsevs drie laatste films - Elena, Leviathan, Loveless - kunnen worden beschouwd als een trilogie over het huidige Rusland, dat er niet zo fijn bijligt. 'Goed, maar dat ze over hedendaags Rusland gaan is ook wel het enige wat ze verenigt. Ik heb ze nooit bedacht als trilogie.'

Het productiegeld voor Loveless werd deels opgehoest door een Russische financier. Ook was er steun van het bedrijfje van de Waalse regisseursbroers Dardenne. Voelt Zvjagintsev zich ooit verleid een film te maken buiten Rusland? 'Ik ben bang dat het een zeer onzekere film zou worden. Ik ben 53, woon heel mijn leven al in Rusland, spreek enkel de Russische taal, ik weet niets van de wereld daarbuiten. Dus dan zou die film een soort expat-kijk op de waarheid bieden...'

Weer die glimlach. 'Wellicht heb ik geen alternatief, als onze minister van Cultuur voor altijd aanblijft. Dan moet ik wel Frans of Engels leren, ergens anders gaan filmen.' Herroept zich: 'Daar ga ik niet vanuit. En het was de beslissing van mijn producent om voor Loveless geen overheidsgeld aan te nemen. Er zijn geen problemen. Niemand hindert mij bij het filmen in Rusland.'

Loveless Beeld
LovelessBeeld

Oscarkanshebber

Loveless, een weinig vrolijk portret van een uiteenvallend Russisch gezin, is over het algemeen goed onthaald in Rusland. Maar hij draaide lang niet overal: een film als Krim (Alexei Pimanov), de blockbuster over de annexatie van het schiereiland, draaide in veel meer bioscopen. De onafhankelijke Russische pers is laaiend enthousiast over de inzending van Andrej Zvjagintsevs vijfde film voor de Oscars: ze menen dat Loveless een goede kans maakt. Rusland won vier keer eerder de Oscar voor beste niet-Engelstalige film (in 1968, 1975, 1980 en 1994).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden