De talenten van 2020Viktor van der Valk

Regisseur Viktor van der Valk: ‘Een goede film is een dialoog tussen filmmaker en kijker’

Beeld Marie Wanders

Verwacht geen Hollywood-standaard bij Viktor van der Valk. Zijn film Nocturne is bejubeld als een manifest voor de verbeelding.

‘Moeten we de vooroordelen van Henk benoemen?’, vraagt regisseur Viktor van der Valk aan zijn broer Vincent en aan Jeroen Scholten van Aschat. ‘Of blijven ze de hele film onderhuids?’

Scholten van Aschat: ‘In een vorige versie zei Henk nog tegen agenten: ‘In plaats van Marokkanen aan te houden, zetten jullie onschuldige jongens als mijn zoon vast.’

De drie filmmakers zitten aan een houten tafel in hun kantoor van Lemming Film in Amsterdam-Zuid, vlak bij het Olympisch Stadion. Aan een witte muur hangen een stuk of zestig gele post-its, met daarop de scènes van hun nieuwe film. De fotocamera, zoals die vooralsnog heet, wordt geregisseerd door Viktor (32) en Vincent (34) van der Valk. Het scenario schrijven ze met Scholten van Aschat (32).

De fotocamera begint met Eveline, een progressieve televisiepersoonlijkheid die een camera koopt. Even later vraagt de tiener Yousef op het station of hij haar telefoon mag lenen. Hij moet iemand bellen. Eveline schrikt, eerst van de vraag en daarna van haar vooroordelen. Haar telefoon krijgt ze terug, maar haar gloednieuwe camera blijkt gestolen. Om die via de verzekering vergoed te krijgen, verzint ze dat ze bij de roof met een mes is bedreigd, met alle gevolgen van dien voor Yousef. Henk is de brommende vader wiens zoon via Yousef in de problemen raakt.

‘Waaruit maakt de kijker nu op dat Henk vooroordelen heeft?’, vraagt Vincent. Scholten van Aschat: ‘Als hij met zijn zoon naar het politiebureau loopt, zegt hij: ‘Dit krijg je ervan, als je met dit soort jongens omgaat.’

‘Misschien moeten we het hem nooit letterlijk laten zeggen’, concludeert Viktor. ‘De hele film voel je de ongelijkheid. De kijker gaat zich daar ongemakkelijk bij voelen, toch? Want die kan het zelf wel invullen.’

Het is de derde keer dat Viktor samenwerkt met zijn broer en met Scholten van Aschat, die dit jaar met Shady El-Hamus een Gouden Kalf won voor het scenario van De Libi. Eerder maakten de drie Onno de Onwetende - de afstudeerfilm van Viktor - en dit jaar verscheen Nocturne. Viktor regisseerde beide films, hij schreef ze samen met Jeroen. Vincent speelde de hoofdrollen. 

Recensenten bejubelden NocturneVolgens de Volkskrant is het een film die ‘rigoureus stijl verkiest boven vertelling, die tolt van bevreemdend acteerwerk, kleurrijke beeldbewerkingen (...) en die zich ontpopt als een manifest voor grootse en meeslepende verbeelding. Dat maakt Nocturne een verademing in het Nederlandse filmaanbod van nu, met romkoms als voornaamste product van het compromismodel.’

Door Nocturne werd Viktor van der Valk door een panel filmkenners verkozen tot regietalent van het jaar. ‘Binnen tien jaar genomineerd voor een Gouden Palm in Cannes’, schreef scenarist Matthijs Bockting.

Meld je maar bij de academie

Als tiener in Arnhem droomde Van der Valk van een heel ander bestaan, vertelt hij in het Volkshotel in Amsterdam. Profvoetballer wilde hij worden. Hij werd gescout door De Graafschap, maar een blessure op zijn 16de maakte een voetbalcarrière onmogelijk. Gedesillusioneerd meldde hij zich aan voor een studie Audiovisuele media, bij de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Na drie jaar stopte hij, mede omdat hij maanden doorbracht in Afrika. Hij was verliefd geworden op een Zambiaanse.

‘Maar de liefde ging voorbij’, zegt Van der Valk. ‘Godverdorie Vic, zei mijn vader toen. Verliefd zijn is leuk en aardig, maar je gaat door met wat je leuk vindt. Je gaat je maar aanmelden bij de filmacademie.’

De magie van film had Van der Valk op zijn 8ste ontdekt. Toen hij in 1995 een kwartier te laat de zaal binnenliep bij Apollo 13 en zag dat de spaceshuttle net op dat moment vertrok, deinsde hij terug. ‘Dat beeld maakte zoveel indruk op me dat ik even dacht dat wijzelf de ruimte in zouden schieten. Mijn vader en vriendje moesten buiten op me inpraten.’

Met zijn twee jaar oudere broer Vincent en hun vriendje Isaïe maakte hij films waarin ze James Bond naspeelden. ‘Jongens, waarom altijd die pistolen?’, vroeg de moeder van Isaïe. ‘De echte kunst is een film maken zónder pistolen.’

Zij nam hem mee naar het filmhuis op de Arnhemse Korenmarkt, waar hij kennismaakte met Le fils en Rosetta, films van de Belgische gebroeders Dardenne. ‘Die werden niet gedreven door actie’, zegt Van der Valk, ‘maar door nieuwsgierigheid naar het interieur van hun personages.’

Op de filmacademie hoorde hij van een docent over de Franse regisseur Jean-Luc Godard. ‘Zijn speelsheid trok me aan. Neem Pierrot le fou (uit 1965): daarin vertrekken acteurs Anna Karina en Jean-Paul Belmondo uit de grote stad, op zoek naar avontuur. In een prachtige Alfa Romeo is Belmondo aan het praten. ‘Tegen wie heb je het?’, vraagt Karina. Dan draait Belmondo zijn gezicht naar de camera. ‘Le spectateur, de toeschouwer.’’

Door Godards onorthodoxe werkwijze groeit Van der Valks verzet tegen de standaard Hollywoodfilm. ‘Daarin zitten goede en slechte mensen. De man is een held en de vrouw moet de held beminnen, om het maar plat te zeggen. Het is zo simpel. Maar als je de complexiteit van het leven wilt tonen, valt die constructie in het water.’

Nocturne, waarin een filmmaker door producenten wordt opgejaagd om in één nacht de door hen gewenste film te maken, oogt als een manifest tegen de film als product. ‘In een kapitalistische wereld wordt een film als succesvol gezien als er veel kaartjes van worden verkocht', zegt Van der Valk. ‘Maar als makers dat als maatstaf nemen, gaan ze in formules praten. Hoe bereiken we zo veel mogelijk mensen? Dan moet de film hier- en hieraan voldoen.’

Gun de kijker een eigen invulling

Een goede film is een dialoog tussen filmmaker en kijker, zegt Van der Valk. ‘Een filmmaker moet nadenken over wat hij laat zien, maar vooral over wat hij níét laat zien. Gun de kijker een eigen invulling. Bij een Avengers-film word ik gek, omdat ze álle actie laten zien. Dat is gewoon porno.’

Avengers-films zullen beduidend beter worden bekeken dan Nocturne, dat 3.998 bezoekers naar de bioscoop trok. Tja, zegt Van der Valk. ‘Kiezen mensen voor een frietje met of voor een schaal met slakken?  Een heel slechte metafoor trouwens. Maar slakken zijn niet per se minder lekker, je moet er alleen wat meer moeite voor doen. En we wéten dat friet ongezond is.’

Zijn ‘formulefilms’ ongezond? Van der Valk knikt. ‘Door alle Walt Disney-films en romkoms die ik heb geconsumeerd, dacht ik: ware liefde bestaat en iedereen gaat het tegenkomen. Nou, ik ben 32, ik heb nog geen vriendin en ik vind de liefde fókking moeilijk en ingewikkeld. Ik dacht dat het meisje uit Zambia het was, maar nee. Welke idioot heeft mij het verkeerde verhaal verteld?’

In De fotocamera, die naar verwachting begin 2021 in de bioscoop verschijnt, probeert Van der Valk de werkelijkheid te benaderen. Naast ongelijkheid is schaamte een van de voornaamste thema’s. ‘De mens is de enige diersoort die bloost’, zegt hij. ‘We gaan lachen als de staart van een tropische vogel van blauw in rood verandert, maar wij worden zelf ook gewoon rood! Wat zegt dat over ons?’

In het kantoor van Lemming Film staat Vincent op uit zijn stoel. Hij tikt op een van de post-its aan de muur en vraagt wanneer een cruciale scène moet plaatsvinden. Gedrieën kijken ze geconcentreerd naar de muur vol post-its, zoals rechercheurs naar een muur vol aanwijzingen kijken om een zaak op te lossen. 

In een later stadium van het schrijfproces zullen er post-its sneuvelen, zegt Van der Valk. ‘We gaan ons kritisch afvragen: is deze scène cruciaal? Of kunnen we die ook weglaten? Als dat zo is, rukken we hem van de muur.’

Vijf vragen aan Viktor van der Valk

1. Daniel Norgren - Moonshine Got Me

2. Nat King Cole - Nature Boy

3. Franz Schubert - Klaviersonate A-Dur D 959,  Andantino

Emo Weemhoff, de cameraman met wie ik samenwerk. Nu al, op zijn 33ste, is hij een inspiratiebron voor jongere generaties. Hij inspireert mij ook, door hoe hij zijn gedachten en gevoelens naar beeld vertaalt.

Aan welke goede raad heb je het meest gehad?

‘Eenieder is de gevoeligheid van een ieder ander.’ 

In deze hyperindividualistische tijd raakte deze goede raad mij op twee niveaus. Ten eerste als inspiratie voor mijn nieuwe film en ten tweede in mijn verantwoordelijkheid hoe ik me tot de ander moet verhouden.

Het bekijken van Nuestro Tiempo, een film van de Mexicaan Carlos Reygadas. Een film over mannelijkheid, het gevecht tussen je pik en je hart. Ik had het idee dat ik naar een film keek zonder oordeel. Zonder ‘dit is goed en dit is slecht’. De kijker wordt geen mening opgedrongen. Waanzinnig knap, als je dat kunt.

Toen mijn broer Vincent mij vertelde dat hij de volgende film samen met mij wilde regisseren.

Nummer 2: Thessa Meijer (27)

Soms is het zo warm dat je denkt dat je smelt. In de korte film Hitte, die Thessa Meijer dit jaar in opdracht van Cineville maakte, gebeurt dat letterlijk: de hoofdpersoon eindigt in een plasje.

Meijer, die ooit bij een prijsvraag een camera won en is sindsdien niet meer is gestopt met filmen, maakt eigenzinnige, grappige films vol met dit soort surrealistische, magisch-realistische elementen.

Ze studeerde videokunst aan de HKU en in haar afstudeerfilm Erkhii Mergen, or Why the Marmot Doesn’t Have a Thumb trekt iemand – ook weer letterlijk – aan een dood paard. Ze maakte de onvergetelijke korte televisiefilm De dag dat mijn huis viel, waarin twee broers een enorm wankelend houten huis elke dag moeten rechttrekken. Met haar korte film The Walking Fish – over een amfibie met grotere ambities – die ze tijdens een residentie in Japan maakte, won ze verschillende prijzen en het was de Nederlandse inzending voor de Oscar voor de beste korte film. Meijer werkt nu met productiebedrijf Halal aan haar eerste speelfilm.

Nummer 3: Isabel Lamberti (32)

Genres en de regels die daarbij horen, daarmee houdt regisseur Isabel Lamberti zich helemaal niet bezig. ‘Ik concentreer me op hoe ik de mooiste, eerlijkste én meest waarheidsgetrouwe film kan maken over de mensen die ik portretteer’, zegt ze in een interview op de 2Doc-website over haar Teledoc Campus-documentaire Vader .

Zelfverzekerd verkent ze in haar werk de grenzen tussen fictie en documentaire. Het enige label dat haar films past, is dat het gevoelige registraties zijn van menselijke relaties. In de filmVader, die in wereldpremière ging tijdens het filmfestival in Locarno, is dat die tussen een vader zijn volwassen zoon die hij al jaren niet heeft zien. In haar korte film Amor, waarmee ze op festivals wereldwijd prijzen won, die tussen een stel vriendinnen.

In Volando voy, de film waarmee ze afstudeerde aan de filmacademie, volgde ze twee zigeunerjongetjes die in een Spaanse sloppenwijk wonen. Daar werkt ze nu weer: haar eerste lange film, de ‘hybride’ El azul bajo sus pies, speelt zich daar ook af.

Floortje Smit

Hoe ging het verder met Ena Sendijarevic (32)?:

‘Na het artikel kreeg ik veel reacties van trotse vrienden, maar ook ontzettend veel felicitaties van onbekenden. Voor mijzelf voelde mijn uitverkiezing tot regietalent van het jaar vooral als een grote aanmoediging. Het filmvak kan lastig zijn en vraagt veel van je, dus om door collega’s te worden uitgekozen, voelt als een grote eer. In 2019 was mijn leven als een orkaan: mijn film Take Me Somewhere Nice werd op vijftig internationale filmfestivals getoond, kwam in de Nederlandse bioscopen en werd genomineerd voor twee Gouden Kalveren.

Misschien was het absolute hoogtepunt wel dat ik mijn held Ruben Östlund ontmoette terwijl ik uit zijn handen de prijs voor beste film kreeg op het filmfestival van Sarajevo. Volgend jaar vertrek ik naar Indonesië voor mijn nieuwe film. Juist omdat het vorig jaar zo’n wervelstorm, was heb ik het gevoel dat ik de volgende wel aankan. Nu weet ik wat ik kan verwachten.’

Pieta Verhoeven

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden