Regisseur Raoul Peck wilde burgerrechtenactivist uit vergetelheid halen

Regisseur Raoul Peck (64) was bang dat de schrijver James Baldwin, bevlogen burgerrechtenactivist, vergeten zou worden. Dus maakte hij de docu I Am Not your Negro, die juichend is onthaald. 'Racisme is geniepiger dan enge mannen met puntmutsen.'

James Baldwin.

De Afro-Amerikaanse schrijver, burgerrechtenactivist en predikantenzoon James Baldwin was een retoricus van de buitencategorie en het morele geweten van een natie. 'Het is vreselijk als een heel volk het idee koestert dat een negende van de eigen bevolking minderwaardig is', vertelt Baldwin (1924-1987) op dwingende toon in I Am Not Your Negro, een documentaire over zijn leven en werk. 'Er is weinig hoop voor de American Dream als wij, het Amerikaanse volk, niet het feit onder ogen willen zien dat onze voorouders zowel wit en zwart zijn en dat we samen een nieuwe identiteit moeten smeden.'

Vooral Baldwins essays zijn ongeëvenaarde aanklachten tegen racisme. Toch bekroop de Haïtiaanse Raoul Peck (64), regisseur en maker van I Am Not Your Negro, een jaar of acht geleden het idee dat Baldwin in de vergetelheid raakte. Het 'postraciale tijdperk' dat met Barack Obama zou zijn aangebroken, dreigde van Baldwin een figuur uit een voltooid verleden tijd te maken. I Am Not Your Negro is Pecks poging om Baldwin weer relevant te maken voor een nieuwe generatie. Met succes: de documentaire werd eind vorig jaar juichend onthaald en genomineerd voor een Oscar.

'Baldwin is de nestor van veel moderne Afro-Amerikaanse denkers en schrijvers', zegt Peck in de lobby van het Amsterdamse INK Hotel. 'In hun ideeën over racisme en zelfbewustzijn zijn deze schrijvers schatplichtig aan Baldwin.'

I Am Not Your Negro is een filmcollage die is samengesteld uit beeldopnamen van Baldwin en scènes uit oude Hollywoodfilms die bol staan van de racistische clichés. Peck vermengt die met actuele beelden van Black Lives Matter-protesten tegen politiegeweld. Het geheel wordt aan elkaar geknoopt met quotes uit Remember This House, een onvoltooide roman van Baldwin waarin hij zijn vriendschap beschijft met de vermoorde burgerrechtenactivisten Medgar Evers, Martin Luther King Jr. en Malcolm X.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

 Boeken van Baldwin

Baldwins debuut in 1954, Go Tell It on the Mountain, wordt als zijn beste werk beschouwd, maar ook zijn 'coming out'-roman over homoseksuele liefde, Giovanni's Room (1956), behoort tot de hoogtepunten uit zijn oeuvre. Nadat hij in de jaren zestig en vroege jaren zeventig aan de Burgerrechtenbeweging had bijgedragen met zijn essays, zou Baldwin nog meerdere romans publiceren, waarvan If Beale Street Could Talk (1974) en Just Above My Head (1979), beide over zwarte gezinnen, de tand des tijds ruimschoots hebben doorstaan.

Regisseur Raoul Peck.

Vooral de fragmenten van Baldwin zijn een spektakel. Een kleine, niet erg aantrekkelijke man is het. Hij is ontwapenend als zijn gezicht plotseling openbreekt in een glimlach, intimiderend als hij met donderende stem racistisch Amerika ter verantwoording roept, supercool als hij een zonnebril opheeft. Baldwin, in zijn tienerjaren een korte tijd predikant, weet precies hoe hij je aandacht kan opeisen.

'Baldwin was een celebrity in zijn tijd', zegt Peck. 'Hij stond op de cover van Time Magazine, was te gast in de grootste tv-shows, was bevriend met Marlon Brando, Nina Simone, Norman Mailer en Truman Capote. Hij was iemand met ongelooflijk veel flair, een middelpunt in het Amerikaanse culturele leven.'

Peck, die deels in Brooklyn, New York opgroeide, leerde Baldwin rond zijn 16de kennen. 'In die tijd - eind jaren zestig - waren er niet veel schrijvers die mij iets konden vertellen over mijn plek in de wereld als zwarte jongen. Baldwin gaf mij de taal om de dingen te benoemen die ik tot dan toe alleen intuïtief had aangevoeld.'

Zoals?

'Baldwin heeft mij duidelijk gemaakt dat een groot deel van de Amerikaanse samenleving erop is ingericht om zwarte mensen op een zijspoor te zetten, om mij een gevoel van inferioriteit aan te praten. Dat toonde hij onder meer aan in zijn filmkritieken, waarin hij elegant beschreef hoe Hollywood het nobele Amerika verbeeldde in de witte cowboy Gary Cooper. Daartegenover werd het inferieure Amerika geplaatst, verbeeld in zwarte, onderdanige karakters. Hij leerde mij dat ik mij nooit moet laten definiëren door anderen. Dat is een heel krachtige boodschap, zeker als je zoals ik op de middelbare school omringd bent geweest door witte docenten en leerlingen die allerlei vooroordelen over zwarte mensen koesterden.'

Waarom blijft Baldwin, veel generaties Afro-Amerikaanse schrijvers later, zo'n dominante figuur in het debat over ras en racisme?

'Zijn prachtige literaire stijl is een van de redenen. Ik heb boeken van Baldwin waarin ik zin na zin heb onderstreept. Maar ook zijn analytische inzichten zijn nog altijd relevant. Zijn ideeën over de perverse verbeelding van minderheden in de populaire cultuur blijven onovertroffen. En hij was een unieke chroniqueur van een belangrijke periode in de Amerikaanse geschiedenis, de burgerrechtenbeweging in de jaren vijftig en zestig. Hij schreef hier essays en reisverhalen over, die onder meer in het tijdschrift Harper's Magazine werden gepubliceerd. Baldwin wilde een directe getuige zijn van de misstanden in zijn land. Daarom reisde hij door Amerika en sprak hij met zwarte mensen en met witte mensen. Hij zit heel dicht op de ontwikkelingen en daardoor is hij nog altijd van betekenis.'

Heeft Baldwin ook een Nederlands publiek iets te vertellen?

'Uiteraard. Kijk, bij racisme denkt men nog vaak aan enge mannen met witte puntmutsen op. Het geniale van Baldwin is dat hij racisme beschreef als het onvermogen om anderen voor vol aan te zien. Dat is nu ook aan de hand in Europa, zie de opkomst van het xenofobe populisme. Baldwin verbond aan deze analyse een oproep om morele verantwoordelijkheid te nemen. Het is je plicht om de ander als je gelijke te zien, of die ander nou een migrant, vrouw of homoseksueel is. De ander is je broer, je zus, je zoon. Weiger je de ander als gelijke te erkennen, dan faal je in moreel opzicht. Dat is een universele boodschap van Baldwin, die nog altijd geldt.'

Sommige blanke mensen zullen nu vast denken: gaan we weer, nog een film die mij een schuldcomplex wil aanpraten.

'Een tijdje terug werd ik aangesproken door een journalist die mij vertelde dat hij zich na het zien van mijn documentaire heel nadrukkelijk wit voelde. Door de documentaire moest hij voor het eerst naar zichzelf kijken door de ogen van zwarte mensen. Dat vind ik een goed effect van de documentaire: ze dwingt de kijker om grondig naar zichzelf te kijken. Dat gebeurt echter niet op een polemische manier, zo van: jullie witte mensen deugen niet. Daarvoor is Baldwin te veel een humanist. Hij zegt: dit is de situatie waar we met zijn allen in zitten, zwart en wit. Het is jouw plicht als mens om dit onder ogen te zien en proberen te veranderen.'

Het presidentschap van Barack Obama wordt vaak gezien als een bewijs van raciale vooruit-gang in de VS. Zou Baldwin er ook zo over denken?

'Er is een filmfragment uit de jaren zestig waarin Baldwin de vraag gesteld krijgt of Amerika ooit een zwarte president zal verkiezen. Baldwin antwoordde daarop dat de vraag gesteld moet worden van welk soort Amerika zo'n zwarte man de president wordt. Kijk je naar Amerika nu, dan zie je een land dat een xenofoob tot president heeft verkozen, waar nog altijd jonge Afro-Amerikanen omkomen door politiegeweld, waar een hele gevangenisindustrie is opgezet om een onevenredig grote groep Afro-Amerikanen op te sluiten, waar Afro-Amerikanen nog altijd onder erbarmelijke omstandigheden leven in getto's. Dus over welke vooruitgang hebben we het?

'Ook in zijn tijd kreeg Baldwin steeds voorgelegd dat hier en daar de Afro-Amerikaanse gemeenschap de weg naar boven heeft gevonden. Maar die paar stappen vooruit kunnen niet verdoezelen dat het grootste deel van de Afro-Amerikaanse gemeenschap op achterstand staat. Die structurele achterstand wil men niet onder ogen zien, men richt zich liever op de paar kruimels progressie die de Afro-Amerikanen toegeworpen krijgen.'

Baldwin was een felle criticus van het blanke Hollywood. Nu wint een zwarte film als Moonlight een Oscar. U werd ook genomineerd voor een Oscar, met drie andere zwarte documentairemakers. Is Hollywood divers geworden?

'De enige verandering die in Hollywood heeft plaatsgevonden is dat wij, zwarte filmmakers, onze plek in de filmwereld hebben opgeëist. Dat is volledig onze eigen verdienste. Bij de grote productiehuizen, waar het aanzicht van de filmwereld wordt bepaald, zijn echter nog nauwelijks zwarte mensen te bekennen.

'Daarom vond ik zo'n actie als #OscarsSoWhite (twitteractie tegen gebrek aan diversiteit bij Oscarnominaties, red.) oppervlakkig, omdat het alleen een cosmetische verandering eist. Nee, echte diversiteit is wanneer mensen uit minderheidsgroepen meedraaien in het management van productiehuizen, distributeurs en kunnen meebepalen welke films het publiek te zien krijgt, welke filmmakers een kans krijgen. Dat is een gevecht om macht. Die strijd wordt nu wel aangegaan, maar hij is nog niet gestreden. Daarmee kom ik weer terug bij Baldwin. Die zou geen genoegen hebben genomen met alleen cosmetische veranderingen. Hij zou hebben gezegd dat echte verandering pas plaats heeft gevonden als minderheden hun rechtmatig deel aan macht in Hollywood hebben gekregen.'

I Am Not Your Negro is even dwingend als onweerstaanbaar

I Am Not Your Negro is een bitter, dwingend betoog, dat toch begeestert. Archiefmateriaal van politiegeweld en rassenrellen loopt weerzinwekkend soepel over in nieuwsbeelden van nu. Lees hier de recensie (****) terug.


James Baldwin

Van een bevlogen spreker in de pinkstergemeente groeide Baldwin uit tot verkondiger van het evangelie van de gelijkheid.

'Mijn vader zei dat ik het lelijkste kind was dat hij ooit had gezien. Dat is hij zijn hele leven blijven zeggen en ik geloofde hem. Ik ging ervan uit dat niemand mij ooit aardig zou vinden. Maar weet je, het kan niemand schelen hoe een schrijver eruit ziet.'

Als een ongelukkige jeugd een schrijversgoudmijn is, mag de wereld lekenpredikant David Baldwin dankbaar zijn om de wijze waarop hij zijn (aangenomen) zoon heeft opgevoed.

James Baldwin groeide op in Harlem in New York en maakte al op jonge leeftijd kennis met geweld binnen het gezin en racisme daarbuiten. Mishandeling door de New Yorkse politie leerde hem dat ook de wet hiertegen geen bescherming bood. Hij zocht zijn toevlucht in religie. Waar zijn vader oreerde in de baptistenkerk, werd James lid van de pinkstergemeente, waar hij als jongen uitgroeide tot een bevlogen spreker.

Op zijn 17de viel hij van zijn geloof en in latere jaren zou hij de kerk verwijten de zwarte emancipatie te dwarsbomen, door mensen te leren zich te schikken in hun lot en zich te richten op het leven na de dood.

Na een incident in een horecagelegenheid, waar hij om zijn huidskleur werd geweigerd, vertrok Baldwin in 1948 naar Parijs. Hij schreef er recensies, essays en werkte aan een roman.

In 1954 brak hij door met de roman Go Tell It on the Mountain (Verkondig het op de bergen), een autobiografisch geïnspireerde roman waarin hij afrekende met de frustraties van zijn jeugd: religie en vooral zijn vader.

Gedurende de jaren die volgden schreef hij drie invloedrijke essaybundels - Notes of a Native Son (1955), Nobody Knows My Name (1961) en The Fire Next Time (1963) - die hem deden uitgroeien tot een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de burgerrechtenbeweging.

In die boeken betoonde Baldwin zich nog altijd een predikant, maar nu een die het evangelie van de gelijkheid verkondigde. Dat hij zich niet tot ras beperkte, bleek uit zijn tweede roman, Giovanni's Room (1956), die ophef veroorzaakte door de openhartige wijze waarop Baldwin over homoseksualiteit schreef.

Baldwin was bevriend met de burgerrechtenactivisten Medgar Evers, Malcolm X en Martin Luther King Jr., die alle drie werden vermoord. Hij schreef over hen in zijn boek No Name in the Street (1972). In de jaren zeventig en tachtig raakte Baldwin langzaam uit beeld. Hij zou, wonend in Frankrijk, het contact met zijn onderwerp en zijn lezerspubliek kwijt zijn geraakt.

Baldwin overleed in St Paulde-Vence in Zuid-Frankrijk op 63-jarige leeftijd aan maagkanker. Er zijn geen Nederlandse vertalingen van Baldwins werk in druk.

Hans Bouman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden