Interview Pawel Pawlikowski

Regisseur Pawel Pawlikowski: ‘Zolang wij kunstenaars onze waarheden kwijt kunnen, zijn we nog niet verloren’

Met zijn drama Cold War, over een dansensemble in het Polen van de jaren vijftig, wilde de Poolse regisseur Pawel Pawlikowski vooral een liefdesverhaal vertellen. Of de sfeer achter het IJzeren Gordijn ook doet denken aan het huidige Europa, dat moet de kijker zelf maar bepalen. 

Joanna Kulig en Tomasz Kot in de film Cold War.

Vraag de Poolse regisseur Pawel Pawlikowski (61) naar een bondige versie van het zeldzaam enerverende levensverhaal van zijn ouders en hij levert op bestelling. In één ademteug: eerste ontmoeting op hun 17de, in 1949, getrouwd, gescheiden, weer bij elkaar en een kind in 1957, Pawel. Ze reisden veel voor hun werk – vader was arts, moeder ballerina – en gingen wederom uit elkaar. Hij verhuisde naar Berlijn, zij met de 14-jarige Pawel naar Londen. Ze hertrouwden beiden met een ander, troffen elkaar tóch weer in het buitenland, kwamen wéér bij elkaar en…

Korte adempauze, aan de telefoon vanuit Londen. ‘Het was zo rommelig en chaotisch’, zegt Pawlikowski in een fraaie accentmix van Brits en Oost-Europees. ‘En vermoeiend, stel ik mij zo voor. Ik denk dat ze op den duur te moe waren om ruzie te maken. En het zal op een gegeven moment tot ze zijn doorgedrongen dat ze niemand anders hadden dan elkaar.’

Pawel Pawlikowski op het filmfestival in Cannes, 2018. Beeld WireImage

De relatie van zijn ouders vormde de bron van inspiratie voor de liefdesgeschiedenis van een talentenjager en een zangeres van een Pools volksdansensemble in zijn hartverscheurende drama Cold War, dat zich afspeelt in het Europa van de late jaren veertig tot en met de vroege jaren zestig. De kritieken zijn sinds de wereldpremière van afgelopen mei op het filmfestival van Cannes unaniem lovend en Pawlikowski’s film wordt sindsdien zelfs genoemd als mogelijke Oscarfavoriet.

Pawlikowski heeft een naam hoog te houden. Hij maakte sinds de eeuwwisseling vanuit Engeland voorzichtig naam als maker van kleine, betekenisvolle films. Last Resort (2000) bijvoorbeeld, waarin een Russische met haar zoontje in Engeland arriveert en haar verloofde niet op komt dagen, waarna ze in een asielzoekerscentrum belandt. Of, lange tijd zijn bekendste werk: het dromerige, zomerse, lesbische drama My Summer of Love (2004), met Emily Blunt en Natalie Press als zoekende 16-jarigen. Zijn aanzien in de internationale filmwereld groeide exponentieel toen hij terugkeerde naar Warschau en zijn blik op zijn geboorteland richtte. Zijn in streng zwart-wit gefilmde Ida (2013), over een Joodse non die in de Poolse jaren zestig stuit op haar tragische familiegeschiedenis, leverde hem een Oscar op, de eerste ooit voor een Poolse film. Tot afschuw van enkele politici, die beweerden dat Pawlikowski de Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog als veredelde collaborateurs portretteerde.

Overeenkomsten tussen Ida en Pawlikowski’s nieuwe film springen direct in het oog: ook Cold War is gedraaid in zwart-wit, in hetzelfde smalle beeldformaat (de ‘Academy ratio’, een beeldstandaard tussen de jaren dertig en vijftig) en wordt bondig verteld, vol scherpe tijdssprongen. Maar de regisseur ziet vooral verschillen: ‘De camera in Cold War beweegt veel meer. Het zwart-wit in Cold War is contrastrijker en levendiger. De film loopt in tegenstelling tot Ida over van energie. Ik kies de vorm die bij mijn verhaal past: Ida was een contemplatieve zoektocht, Cold War een hectisch en gepassioneerd liefdesverhaal over een zeer daadkrachtige vrouw tegen een achtergrond van dans, muziek en politiek.’

Joanna Kulig en Tomasz Kot in Cold War.

Wanneer dacht u: het leven van mijn ouders is een film?

‘Laat ik vooropstellen dat ik met de film een min of meer coherent verhaal vertel, het echte leven verloopt natuurlijk veel rommeliger. De mensen in de film zijn niet mijn ouders. Ik heb er ook geen kind in gestopt, om enige afstand tot het filmverhaal te bewaren. Cold War gaat wel over een koppel dat binnen de relatie allebei de hoofdrol speelt, net als bij mijn ouders. In veel liefdesrelaties, zeker ook op het witte doek, heeft een van de twee nogal eens de overhand. Dat is hier niet het geval.

‘Het verleden van mijn ouders heb ik in de jaren negentig al eens opgeschreven, maar toen was ik nog niet van plan het te verfilmen. Ik voel me al langer aangetrokken tot tragische liefdesgeschiedenissen; een paar jaar later werkte ik aan een Amerikaanse film over het dichterskoppel Sylvia Plath en Ted Hughes (Plath pleegde zelfmoord op haar 30ste, Hughes werd daarop publiekelijk beschuldigd als verantwoordelijke voor haar ongeluk, red.), maar die kwam nooit van de grond. Gedoe met te grote sterren en te hoge verwachtingen. Drie jaar geleden haalde ik het verhaal over mijn ouders weer tevoorschijn. Mijn producent waarschuwde: een verhaal verspreid over veertig jaar met zó veel wendingen, dat werkt niet op film. Te veel en te ingewikkeld. Maar met Ida had ik inmiddels bewezen dat een elliptische vertelling goed kan werken, dat je niet alles hoeft te laten zien om toch veel te vertellen.’

Joanna Kulig in Cold War.

De film duurt nog geen anderhalf uur, maar er gebeurt meer dan in een gemiddeld mensenleven. Hoe voorkomt u dat mensen het gevoel krijgen te kijken naar een optelsom van losse gebeurtenissen?

‘Ik schrijf een verhaal en schrap alle overtollige dingen, daar begint het mee. Wat overblijft moet levendig zijn, visueel coherent en krachtig. Een scène die alleen bestaat om informatie over te brengen is een dode scène, die verdwijnt onmiddellijk. Ik probeer samenhang tussen gebeurtenissen te suggereren, niet uit te leggen of te verklaren. Ik neem bijvoorbeeld de tijd om de muziek- en dansscènes van het volksdansensemble waar beide personages bij betrokken zijn in beeld te brengen. Je krijgt als kijker de ruimte om veranderingen die het ensemble door de jaren heen doormaakt zelf op te merken. Zo werden ze tijdens optredens aan de andere kant van het IJzeren Gordijn onder meer beïnvloed door de jazz in Parijs.’

Wilt u met uw film ook iets zeggen over het Europa van nu?

‘Dat was niet mijn idee, daarvoor zijn Europa én de mensen ondertussen te veel veranderd. We besteden meer tijd aan het opzoeken van informatie op onze schermpjes dan kijken in elkaars ogen. Dat is ook de reden waarom ik niet graag films maak die zich in het heden afspelen – ik weet niet goed hoe ik het gebruik van een mobiele telefoon visueel interessant kan maken.’

U laat zien hoe cultuur politiek wordt ingezet: communistische beleidsmakers willen dat de volksmuziek het communistische gedachtengoed meer uitstraalt.

‘Ja, dat ging toen zo, ze wilden de volksmuziek tot het visitekaartje van ons land maken. Muziek gezongen door Slavisch-blonde jongens en meisjes, als tegenhanger van de elitaire jazz in het westen.’

Joanna Kulig in Cold War.
Tomasz Kot in Cold War.

Ik moest toch denken aan de huidige opkomst van nationalisme in Europa, waar een terugkeer naar de eigen cultuur ook wordt benadrukt.

‘Dat snap ik. Het folk-ensemble waar ik voor mijn film muzikanten van leende is een echt bestaand ensemble, Mazowsze heet het. Een paar jaar geleden zaten ze diep in de financiële problemen, maar de huidige, extreem patriottistische overheid heeft het ensemble inmiddels verkozen tot een uithangbord van het land. Ze krijgen volop subsidie en zijn in de ogen van de regering een authentieke tegenhanger van alle zogenaamd amorele hedendaagse films en theaterstukken. Een bepaalde echo van hedendaags Polen is inderdaad in mijn film aanwezig, maar ik betwijfel dat de machthebbers dat op dezelfde manier zien als ik.’

In hoeverre is uw film te zien als waarschuwing?

‘De film toont overeenkomsten tussen toen en nu, maar is niet bedoeld als waarschuwing. Dat zou te bevoogdend zijn. Het is vooral een liefdesverhaal – en via dat verhaal is ook veel van de wereld om de geliefden heen te zien. Maar het kan dat u er een waarschuwing in ziet – het is mijn bedoeling verschillende snaren te raken. En sommige kijkers zien meer of minder dan anderen. Na de première in Warschau stapte de minister van Cultuur op mij af. Die man háátte mijn vorige film, maar zei nu: goed gedaan, prachtig verhaal, mooie muziek. Ik dacht: u heeft toch ook het een en ander gemist, bijvoorbeeld hoe onvrij de muzikanten destijds waren. Maar ik hield mijn mond. Soms zien mensen zichzelf niet zoals jij ze ziet.’

Hoe zou u uw verhouding met de regering omschrijven?

‘Ik probeer daar niet te veel over na te denken. De Poolse grenzen zijn nog niet dicht, en zolang ik films kan maken waarin ik mijn waarheden over mensen, liefde, cultuur en politiek kwijt kan, dan wil ik mijn tijd liever niet besteden aan retorische woordspelletjes met politici. Als ik en met mij meerdere kunstenaars op deze manier een leven kunnen leiden, zijn we in ieder geval nog niet verloren.’

Pawlikowski's drama kreeg vijf sterren van de Volkskrant. Lees hier de lovende recensie.

Pawlikowski’s Oscar

De invloed van de Oscar voor Ida (2013) op de carrière van Pawel Pawlikowski was beperkt, zegt de Poolse filmmaker. ‘Het betekende eigenlijk alleen iets in Amerika: ik moest hooguit vaker nee zeggen tegen scenario’s die ik sowieso niet wilde verfilmen. De waardering voor Ida was goed voor mijn zelfvertrouwen. Ik werd gesterkt in het idee dat de elliptische vertelwijze ook voor andere verhalen zou kunnen werken.’

Agata Trzebuchowska in Ida.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.