InterviewJosephine Decker

Regisseur Josephine Decker: ‘We hebben al zo veel mannelijke kunstenaars heilig verklaard, met deze film wilde ik Shirley Jackson en haar werk eren’

Net zoals Shirley Jackson deed in haar horrorverhalen, laat regisseur Josephine Decker in haar biografische film Shirley de grenzen tussen feit en fictie vervagen. Wat is daar de lol van?

Regisseur Josephine Decker in januari op het Sundance Film Festival.Beeld Getty

Shirley Jackson is een spektakel van een vrouw. In de biografische film Shirley ligt ze het ene moment voor pampus in bed, van pure ellende amper in staat om te bewegen. Het volgende verdwijnt ze, rammend op een typemachine, sigaret in de mondhoek, in haar eigen beklemmende horrorverhalen. Of ze zit aan een eettafel, spiedend van achter haar katachtige brillenglazen tijdens een dinertje, waarbij ze als een loerende tijger het moment afwacht waarop ze haar gasten met sardonisch genoegen verbaal kan fileren.

Wat een hoofdpersoon, en wat briljant gespeeld door Elisabeth Moss. Een onuitstaanbaar monster, en kwetsbaar tegelijk. Feministisch en onderdrukt. Gecompliceerd en briljant. ‘In de jaren veertig was Shirley Jackson haar tijd ver vooruit’, zegt regisseur Josephine Decker op het filmfestival in Berlijn, waar de film afgelopen februari zijn internationale première beleefde. ‘Ze zat in een open relatie. Ze was de kostwinner van het gezin én voedde vier kinderen op én was een geniaal schrijver. Zo’n talentvolle en complexe vrouw als zij had allang een klinkende naam moeten zijn.’

Dat begint ze inmiddels hoe langer hoe meer te worden. Wat al bekend was: Jackson overleed in 1965, op 48-jarige leeftijd, na jarenlang gebruik van drank, sigaretten en kalmerende middelen. Haar bekendheid beperkte zich tot de Verenigde Staten, en dan vooral als schrijver van (korte) griezelverhalen, vanuit het perspectief van – vaak doordraaiende – (huis)vrouwen. Haar werk werd maar half zo serieus genomen als dat van haar mannelijke tijdgenoten. 

Pas de laatste jaren wordt ze geroemd vanwege haar scherpe humor, haar ingenieuze schrijfstijl en haar losjes ingebouwde kritiek op de maatschappij en op man-vrouwverhoudingen. Stephen King en Donna Tartt zijn dol op haar. Decker: ‘En Guillermo del Toro en Neil Gaiman zijn door haar geobsedeerd. Omdat ze zo veel moderne kunstenaars en schrijvers heeft beïnvloed, hebben we veel van haar werk op een bepaalde manier al tot ons genomen. Ze heeft zo’n geweldige manier van vertellen. Ze zuigt je als lezer ongemerkt een soort droomwereld in, in haar verhalen doet ze de grenzen vervagen tussen wat echt is en wat niet.’

Dat is precies wat Decker doet in Shirley. De film – een biografie, in zekere zin – is gebaseerd op het boek Shirley, waarin auteur Susan Scarf Merrell feit en fictie al ruimhartig door elkaar klutst. Het verhaal beslaat slechts een korte periode van Jacksons leven, zonder noemenswaardige, levensveranderende gebeurtenissen – de schrijfster begint aan haar boek Hangsaman (1951), dat ze losjes baseert op de verdwijning van een jonge student, terwijl een jong koppel tijdelijk bij haar en haar echtgenoot Stanley Edgar Hyman intrekt. Tussen Rose, de vrouw van het stel, en Shirley ontwikkelt zich een platonische, enigszins sadomasochistische relatie, waarbij de schrijfster haar huisgenoot schaamteloos gebruikt in haar fictie. Ondertussen begint ze steeds meer te vermoeden dat haar soms tirannieke, vreemdgaande echtgenoot achter de verdwijning van het meisje zit. 

Stanley (Michael Stuhlbarg) en Shirley (Elisabeth Moss) in Shirley.

Shirley is een aaneenschakeling van komische en beklemmende ruzies en ingewikkelde machtsspelletjes: een soort Who’s Afraid of Virginia Woolf?, waarin het hoe langer hoe onduidelijker is wat fantasie is en wat werkelijkheid. Wat is gespeeld, wat is gemeend? ‘Ik wilde dat je als kijker het gevoel kreeg in een Shirley Jackson-verhaal gezogen te worden’, zegt Decker. ‘Bij alles vroegen scenarist Sarah Gubbins (I Love Dick) en ik ons af: hoe zou zíj dit hebben verteld?’

Andersom zou Jackson waarschijnlijk spinnen van tevredenheid als ze had geweten dat het Decker was die haar biografie onder handen zou nemen. In eerdere experimentele speelfilms, Butter on the Latch (2013), Thou Wast Mild and Lovely (2014) en Madeline’s Madeline (2018), had de regisseur al laten zien dat ze visueel veel durft en zich niets aantrekt van conventies. In Shirley springt ze van genre naar genre en wisselt ze van kleur en stijl om het verschil tussen werkelijkheid en fictie nog verder te vertroebelen. ‘Ik maak het liefst films die zich afspelen op het snijvlak van het bewuste en het onderbewuste’, aldus Decker. ‘Voor mij draait de film om drie romances: die tussen Shirley en haar fictieve personage Ruth, de relatie tussen Shirley en huurder Rose, en dan is er natuurlijk nog de relatie tussen Shirley en haar echtgenoot. Al die romances zijn ingewikkeld en dynamisch, niets is zo simpel als het lijkt. Het ene moment kan de band tussen twee personages liefdevol zijn, en dan weer juist helemaal niet. Verhoudingen brengen de personages tot bloei én reduceren ze soms tot gevangen, zelfdestructieve wezens. Voor mij gaat Shirley over de complexiteit van menselijke relaties.’

Maar, zo geeft ze zelf toe, je kunt zo nóg tien thema’s uit Shirley halen. Over de manier waarop de maatschappij vrouwen klein houdt. Over de rollen die vrouwen aannemen, en de manier waarop mannen die rollen versterken. Over hoe vrouwen onzichtbaar zijn en zichzelf onzichtbaar maken. Is dit verhaal, dat zich afspeelt in de jaren veertig, nog relevant voor nu? Decker: ‘In deze tijd, waarin iedereen oproept om vrouwelijke kunstenaars niet langer over het hoofd te zien, is het zeker nog van belang. We hebben al zo veel mannelijke kunstenaars heilig verklaard met biopics. Met deze film wilde ik Shirley Jackson en haar werk eren, ook in de hoop dat het mensen raakt en dat ze haar boeken gaan lezen.’

Elisabeth Moss als Shirley in de gelijknamige film.

The Lottery

Het bekendste verhaal van Shirley Jackson is het sinistere ‘The Lottery’, dat in 1948 werd gepubliceerd in weekblad The New Yorker. Het gaat over een klein, vreedzaam stadje waar een ‘loterij’ wordt gehouden. Wat er precies te ‘winnen’ valt, houdt Jackson tot het einde verborgen, maar het wordt de lezer door de manier waarop Jackson ingenieus de dreiging opvoert hoe langer hoe duidelijker dat dit weinig goeds behelst. Nooit kreeg The New Yorker zo veel ingezonden brieven over een fictief verhaal; het leidde tot talloze opzeggingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden