Regisseur Joram Lürsen over Bankier van het verzet: 'Een apart genre bínnen het oorlogsgenre'

'Dunkirk? Die film zit vol flauwekul. Soldaat van Oranje? Totaal bizarre biografie. Saving Private Ryan? Apekool'

In Bankier van het verzet deinst regisseur Joram Lürsen (54) er niet voor terug een klassieke, rechtschapen held op te voeren. Sterker nog, Walraven van Hall was in het echt nóg slimmer dan in de film. Dan is het nu met de bankiers wel anders gesteld.

Barry Atsma (links)als Walraven van Hall en Raymond Thiry als Van den Berg in Bankier van het Verzet. Beeld Mark van Aller

'Ik heb er altijd een beetje lacherig over gedaan', antwoordt Joram Lürsen (54), gevraagd naar de Nederlandse filmtraditie over de Tweede Wereldoorlog. 'Ik zat in de jaren tachtig op de Filmacademie, toen kwam de ene na de andere Nederlandse oorlogsfilm uit, waar wij natuurlijk een enorme mening over hadden, want we waren jong. We maakten er grapjes over: dat er meer acteurs waren die verzetshelden speelden dan er ooit verzetshelden zijn geweest. Maar ik ben wat verder nu, heb zo'n negen films gemaakt. Toen Bankier van het verzet me werd aangeboden, dacht ik: dit gaat ook gewoon over heldenmoed, dit is een jongensboek waarin mensen dramatische keuzes maken met grote consequenties. En daarbij: Bankier van het verzet is een soort heist, een film over een overval en de voorbereiding op die overval. Een apart genre bínnen het oorlogsgenre.'

Lange tijd waren de bankiers van het verzet hooguit bekend bij historici. Pas in 2010 werd een monument onthuld voor Walraven van Hall, pal voor de Nederlandse bank. Samen met zijn broer en medeverzetsbankier Gijs, de latere burgemeester van Amsterdam, pleegde Walraven wat nu bekend staat als de grootste bankfraude in de Nederlandse geschiedenis. Een slim uitgedacht witwassysteem waarmee het verzet werd gefinancierd. 'Het is een bizar verhaal. Ik kende het niet, tot de producent Sytze van der Laan mij benaderde voor de regie. Ik moet zeker een keer of duizend langs dat monument zijn gefietst, het is een omgevallen boom. Heel mooi en onopvallend. Je moet je voorstellen: bankiers waren destijds andere figuren dan nu, dat waren mensen met een moreel kompas. Ze droegen de verantwoordelijkheid voor de economie. Je kunt wel zeggen dat het tij tegenwoordig gekeerd is, in die zin.

'In 1942, toen de jacht op de Joden werd geopend en de economie zodanig stagneerde dat ook industriëlen dachten: dit moet snel stoppen, kwamen ze ook echt in verzet. Daar begint dit verhaal.'

Is Walraven van Hall een klassieke, rechtschapen filmheld?

'Zoals we ze niet zoveel hebben. De films over de Tweede Wereldoorlog volgen de gedachten van historici over het onderwerp. Kort na de oorlog werd er zwart-wit gedacht, je had bad guys en good guys, en verzetsstrijders waren goed. Soldaat van Oranje (Paul Verhoeven, 1977) is daar een voorbeeld van. Later werd het diffuser, met meer grijstinten. De gedachte was dat vooral opportunisme bepaalde aan welke kant je terechtkwam. Nu keren we daar weer enigszins van terug. Er waren toch ook mensen die ervoor kozen op te staan voor een ideaal. Of het in ieder geval aandurfden verzet te plegen. Dat moet je gewoon als heldhaftig zien. Walraven was een gekooide tijger, dat is mijn visie althans. De jongste uit een geslaagd bankiersgezin. Afgekeurd als schipper, vanwege z'n ogen, kreeg hij eerst een of ander lullig bankje toegewezen. Hij wilde zich bewijzen. Het was een ongelooflijk slimme man. Wat wij schetsen in de film is een fractie van de kunde die hij erin stopte. Ze bedachten een schijnconstructie waarmee ze die uit de bank gepikte en verwisselde waardepapieren witwasten, met zevenentwintig bedrijven ertussen. Zeg maar Panama Papers de luxe.'

Joram Lürsen Beeld anp

Mannenoorlog

De Tweede Wereldoorlog is een steunpilaar in de Nederlandse filmgeschiedenis: gemiddeld om de twee à drie jaar verschijnt er een nieuwe speelfilm over de periode '40-'45. De teller staat nu op zo'n vijfentwintig titels. Geen van al die films werd geregisseerd door een vrouw.

Wat maakt Bankier van het verzet een film van nu?

'Nou... ik wil niet zeggen dat we in een opmars naar een oorlogs leven, maar mensen zijn momenteel wel wat onzekerder over hun bestaan. Ik kom uit een tijd waarin ik me nooit zorgen maakte over dat soort dingen. Terwijl: het is niet onvoorstelbaar dat mijn kinderen ooit nog een oorlogssituatie meemaken. Dat maakt die ene vraag weer interessant: welke keuze maak je dan?'

Recensie: Bankier van het verzet is spannend, versimpeld, maar prima vermaak (***)

Bankier van het verzet doet niet aan grijstinten, maar het is wel een fijne oorlogsfilm. Hoe die bankroof nu precies in zijn werk gaat, wordt niet helemaal duidelijk. Lees de hele recensie hier.

Vorig jaar verscheen een boek over de Nederlandse Tweede Wereldoorlogsfilms van de Britse wetenschapper Wendy Burke. Ze beschrijft daarin hoe de mythologisering van het verzet werd gevoed door die films.

'Het was ook niet zo heldhaftig allemaal, in Nederland. Ik begreep van mijn vader dat hij en de zijnen gewoon echt zaten te wachten tot het voorbij was. Ik kan me voorstellen dat ik en de mijnen precies hetzelfde zouden doen. Walraven voelde een enorme verantwoordelijkheid: hij kon er niet uitstappen, want hij was de spin in het web, de enige in het verzet die wist wie precies met wie communiceerde.'

Wat maakt Barry Atsma zo geschikt voor de rol als zuivere held?

'Iets te zuiver, naar jouw smaak? Ik heb geprobeerd ook iets van ijdelheid onder de heldhaftigheid te leggen. Het voordeel van werken met Barry, behalve dat ik hem een goede acteur vind en een knappe man, is dat hij heldhaftigheid heel gemakkelijk kan spelen. Er zit een naïviteit in hem, iets Amerikaans. Barry duikt erop als een jonge hond, en dat bedoel ik niet lullig. Jacob Derwig (als broer Gijs van Hall) is veel bedachtzamer. Barry gáát. Het is toeval dat ze ook samen in de televisieserie Klem zitten: deze film was heel lang geleden al gecast, voor ik erbij betrokken raakte. Maar ik was dolgelukkig met ze.'

In de film zet Meinoud Rost van Tonningen (rol van Pierre Bokma) de SS aan tot een jacht op het bankiersverzet. Maakt de film Rost van Tonningen zo nog iets fouter?

'Dat is fictief, ja. Je rommelt hier en daar ook wat met historische figuren. Maar Rost van Toningen was als NSB-voorman op dat moment wel de president van De Nederlandsche Bank, waar het verzet via Van Hall de deviezen vandaan haalde. Het was een kleine wereld, ze moeten elkaar hebben gekend.'

Je producent liet weten dat hij bij elke keuze in het script overleg pleegde met de nazaten van de broers Van Hall: kan dit wel, kan dit niet? Dat lijkt me een riskant uitgangspunt voor een speelfilm

'Ik vind het juist goed. Die familie was hier al mee bezig sinds de jaren negentig, toen Rutger Hauer het verhaal wilde verfilmen. Hij kwam bij ze met een script waarin de overval op de bank gewapend was. Niet goed, vonden zij: Walraven had nooit een wapen bij zich. We hebben heus wel wat gemorreld aan de realiteit, anders werd het ook saai, dat begrepen ze best. En dat Rost van Tonningen in het script een nog wat grotere schurk werd, is in de ogen van de familie Van Hall natuurlijk niet zo'n punt.'

Vrij Nederland viel deze week je film aan: Bankier van het verzet wemelt volgens het blad van de historische fouten. Is dat erg?

'Speefilm is fictie, of het verhaal nou gebaseerd is op waargebeurde feiten of niet. Je pretendeert nooit de werkelijkheid te tonen. Twee jaar worden samengevat in twee uur, personages worden samengevoegd, conflict wordt vergroot. Noem mij één historische film waarin dat niet gebeurt. Dunkirk? Die film zit vol flauwekul. Soldaat van Oranje? Totaal bizarre biografie van een man die zichzelf in z'n boek een held maakt - fantastische film trouwens. Saving Private Ryan? Apekool. Zo doen alle grote filmmakers het. Gisteravond bij de première zat de zaal vol tevreden Van Hallen, de nazaten. Die zijn niet totaal onbevooroordeeld, natuurlijk.'

Namens de publieke omroep is de EO financier. Mag er gevloekt worden in de oorlog?

'Ik, als domineeskind, wéét dat er wordt gevloekt in de oorlog. En bij de EO weten ze dat heus ook, maar ze hebben wel te maken met leden, die moeite hebben met vloeken op televisie. Dus hebben we een compromis bereikt: in de bioscoopversie zitten twee lichte vloeken, die later niet te horen zijn in de televisie-uitzending. Twee verdommes eruit. Kan ik mee leven.'


De tweede wereldoorlog in de film

Nederlandse oorlogsfilms zijn bijna altijd ook verzetsfilms. De Volkskrant zette ze op een rij.

1962: De overval

Aan het begin van de Nederlandse verzetsfilmtraditie staat legerkolonel J.J.F. Borghouts. De oud-verzetsstrijder sprak in 1962 de bioscoopbezoekers toe in een filmpje dat voor De overval was geplakt. 'Daden van moed en zelfopoffering' zou het publiek gaan zien, die 'bijblijven voor het verdere leven'. Dit was in het bijzonder van belang voor de jongeren, 'zodat, mocht onverhoopt het noodlot ons weer in een dergelijke situatie brengen, de eventuele vijand de jeugd van Nederland geestelijk weerbaar zal aantreffen'.

De film, gebaseerd op de overval op het huis van bewaring in Leeuwarden in 1944, werd een succes. Bert Haanstra zou de regie doen, maar het klikte niet tussen hem en de oud-verzetsstrijders. Haanstra wilde wat romantiek door het script roeren; een affaire met een koerier. Daar moest je niet mee aankomen bij het Friese verzet. Daarop werd de Engelsman Paul Rotha ingezet, die een sobere en adequaat geacteerde reconstructie van de verzetsdaad maakte, naar het script van historicus Loe de Jong. Een groep Friezen weet zonder ook maar één schot te lossen iedereen te bevrijden. De overval werd vertoond op Paleis Soestdijk, waar Prins Bernhard zijn bewondering uitsprak ten overstaan van de acteurs en betrokken verzetsstrijders. Beter kon niet.

Beeld uit De overval

1963: Als twee druppels water

Toen kwam Fons Rademakers met Als twee druppels water, zijn verfilming van Willem Frederik Hermans' roman De donkere kamer van Damocles uit 1963. Daarin bleek dat verzet ineens een schimmige en weinig standvastige bedoening. Oud-verzetsman Jef Last beklaagde zich over Als twee druppels water in De Groene Amsterdammer: 'Ik heb veel koeriersters gekend... Het waren zonder uitzondering geweldig flinke meisjes van het type dat we in De overval zien. Het schijnt mij echter geen toeval, dat in deze film de juffrouw van het verzet een lelijke oude tang is, en de twee andere koeriersters hysterische sletten, die met de eerste de beste knul onmiddellijk naar bed gaan. Ik noem dat onderbewuste insinuatie.'

Als twee druppels water werd geprezen op het filmfestival van Cannes. Dat de film na een eerste roulatie uit zicht verdween, lag aan het verzet van Freddy Heineken: de bierbrouwer en filmfinancier had z'n maîtresse een rolletje toebedeeld, maar toen ze het later uitmaakte, verbood hij verdere vertoningen.

Beeld uit Als twee druppels water

1977: Soldaat van Oranje

Paul Verhoeven gaf het verzet in 1977 een dosis avontuurlijke flair met zijn, aanvankelijk vooral in het buitenland bewonderde, verfilming van de memoires van 'Soldaat van Oranje' Erik Hazelhoff Roelfzema. Niet iedereen jubelde. 'Soldaat van Oranje heeft niets met het echte verzet te maken', schreef Het Parool. De krant noemde Rutger Hauers film-Erik ook nog een 'flapdrolheld'.

Beeld uit Soldaat van Oranje

1978: Pastorale 1943

'Er is een romantisch beeld ontstaan over de oorlog', waarschuwt de begintekst in Pastorale 1943, Wim Verstappens verfilming van de roman van Simon Vestdijk. 'Goede Nederlanders die heroïsch strijd leverden tegen de Duitsers en hun handlangers. Zulke heldhaftige vaderlanders zijn er ook geweest, maar niet iedereen kon zo zijn.' Pastorale 1943 gaf ons de verzetsklungels: mannen die niet echt weten waarmee ze bezig zijn, maar hun daden wel rechtvaardigen in pompeuze bijeenkomsten. Dorpsapotheker en NSB'er Poerstamper moet eraan, zelfs al heeft hij de boel níét verraden: 'Je mag hem in naam van het Nederlandse volk gerust doodschieten, ook als achteraf zou blijken dat-ie in dit ene geval dan niet schuldig zou zijn.'

Beeld uit Pastorale 1943

1981: Het meisje met het rode haar

Tot aan 1981 waren vrouwen onderbedeeld in het Nederlandse filmverzet. Toen was er Het meisje met het rode haar van Ben Verbong, met Renée Soutendijk in haar eerste hoofdrol als de in de duinen gefusilleerde verzetsstrijder Hannie Schaft. Alle verzetsfilms kennen fietsmomenten (zonder fiets geen verzet), maar de indrukwekkendste zijn de liquidatiefietsscènes van cameraman Theo van de Sande in Het meisje met het rode haar. Dat Verbong het communisme van Schafts verzetsgroep naar de achtergrond schoof, werd hem in linkse kringen aangerekend.

Beeld uit Het meisje met het rode haar

1986: De aanslag

1986, een belangrijk jaar voor de Nederlandse verzetscinema. Fons Rademakers presenteerde zijn verfilming van de roman De aanslag van Harry Mulisch. Met glansbijrol voor John Kraaijkamp sr. als oud-verzetsman Cor Takes, in wie de oorlog doorwoekert. De film werd met een Oscar bekroond.

Beeld uit De aanslag

1986: In de schaduw van de overwinning

Minder bekend dan De aanslag, maar vrijwel tegelijk uitgebracht, is In de schaduw van de overwinning van Ate de Jong. De film is losjes gebaseerd op de Weinrebaffaire, de Joodse collaborateur die naar later bleek toch geen Joden hielp. Jeroen Krabbé speelde een verzetsman die ongegeneerd promiscu mocht zijn. 'We zijn verraden!', gilt een binnenvallende medeverzetsstrijder, net op het moment dat Krabbés held de borsten van weer een verovering ontbloot.

Beeld uit In de schaduw van de overwinning

1992: De bunker

Vergeten regiedebuut van Soldaat van Oranje-scenarist Gerard Soeteman uit 1992. Memorabel om de ontsnappingsscène van Thom Hoffman als verzetsleider Gerrit Kleinveld. Die smeert zijn naakte lichaam in met vet, om tussen de tralies door te glibberen. In blauwig maanlicht weet hij als blote verzets-Jezus door het prikkeldraad (au!) te ontsnappen aan de Duitsers. Waargebeurd.

Beeld uit De bunker

1994: De partizanen

Een miniserie uit 1994, onmisbaar in de verzetscanon: het door Jan Blokker geschreven en door Theu Boermans geregisseerde De partizanen. Over verzetslieden die in de laatste dagen van de oorlog half verzopen en uitgehongerd door de Limburgse bossen sjokken met te veel gevangen Duitse soldaten. Maar ook over het falend geheugen: hoe elke verzetsman (of verzetsvrouw) jaren nadien niet meer weet hoe het precies zat, met die oorlog. Niet vaak werden het verzet en ook de Duitsers zo menselijk geportretteerd, ver voorbij etiketten als held of opportunist.

Beeld uit De partizanen

2006: Zwartboek

Uiteraard gaat de duurste Nederlandse film ooit over het verzet: Zwartboek, uit 2006. Paul Verhoeven kwam er speciaal voor terug naar Nederland. Carice van Houten bouwde haar internationale carrière op die rol als Joodse overlever, verzetsvrouw en spion Rachel/Ellis. Opvallend is het subiet onder verzetslieden opspelende antisemitisme zodra de groep (ten onrechte) denkt dat Rachel/Ellis de boel verraadt: 'Wat een smerige Jodenstreek!'

Beeld uit Zwartboek

2008: Oorlogswinter (en Snuf de hond in oorlogstijd)

Martin Koolhoven verfilmde het jeugdboek Oorlogswinter van Jan Terlouw, over beginnend verzetsknul en burgemeesterszoon Michiel. Diens foute oom Ben (Yorick van Wageningen) heult met de Duitsers: 'Dat verzet van jou, waar blijft dat nou?'

In hetzelfde jaar, 2008, verscheen ook Snuf de hond in oorlogstijd, van Steven de Jong. We zien hoe herder Snuf een Jood redt uit de handen van vlezige schreeuw-Duitsers.

Beeld uit Oorlogswinter

2012: Süskind

Drama van Rudolf van den Berg uit 2012, gebaseerd op het verhaal van Walter Süskind. Hij redde duizend mensen, maar daartoe collaboreerde hij als lid van de Joodsche Raad met de Duitsers. De film biedt scherp zicht op het ambtenarenapparaat dat mogelijk maakte dat Nederland een hoger percentage Joden afvoerde dan welk land ook.

Beeld uit Süskind

2016: Riphagen

Afgezet tegen de Joden-uitmelkende historische rotschoft Dries Riphagen (Jeroen van Koningsbrugge) oogt het verzet in Pieter Kuijpers' Riphagen uit 2016 een beetje bleu. Geen wonder dat die Riphagen wist te ontkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.