Interview Documentaire

Regisseur Hans Block over zijn onthullende documentaire The Cleaners waarin de schaduwzijde van Facebook wordt belicht

Wie bepaalt wat Facebook laat zien en wat niet? De grimmige documentaire The Cleaners toont hoe het bedrijf bewust emoties uitlokt bij de gebruikers.

Regisseurs Moritz Riesewieck en Hans Block bij de première van hun film The Cleaners, tijdens het Sundance Film Festival, 19 januari in Park City, Utah. Beeld Getty

Na de première op het Amerikaanse indie-festival Sundance afgelopen januari ging het hard met de documentaire The Cleaners, waarin de schaduwzijde van Facebook wordt belicht. Het Berlijnse regieduo Moritz Riesewick (32) en Hans Block (32) moest zichzelf opsplitsen om aan alle vraag te kunnen voldoen. Op het moment van spreken zit Riesewick op een festival in Zuid-Korea, en doet Block  Amsterdam aan, later deze week ligt Warschau voor hem in het verschiet. Het is dan ook een mondiaal probleem dat de makers hebben aangesneden: wie bepaalt wat er wel of niet op Facebook komt, en vooral: waarom dat zo is. De documentaire pakt als uit als een soort techno-noir die alle gebruikers van sociale media tot nadenken zal stemmen.

Ook Hans Block was aanvankelijk een true believer. De slogan van Facebook kwam ijzersterk over: ‘Zij zeggen: ‘Wij geven iedereen een stem en de kans om alles te delen, wereldwijd.’ Dat klinkt geweldig, als de emancipatie van internet, maar wat ze in werkelijkheid doen, is precies het tegenovergestelde: het ondermijnen van de democratie, en wel voor eigen gewin.’

Het eerste scheurtje in het liken van Facebook kwam voor de documentairemakers in 2013, toen een schokkende post over de verheerlijking van kindermisbruik geruime tijd online bleef staan. Ja, op het dark web circuleren zulke berichten, maar op het publieksvriendelijke Facebook? Zou dit een fout van de bots zijn, een faux pas van de algoritmes?

Schaduwindustrie 

Ze consulteerden Sarah T. Roberts, hoogleraar aan de Universiteit van Californië (UCLA) en expert op het gebied van  commerciële content op internet. Robots? Algoritmes? Nee hoor, zei ze, filteren op Facebook is mensenwerk, dat wordt gedaan door de zogeheten content moderators. ‘Ze schetste een enorme schaduwindustrie binnen de wereld van de Facebook-technologie, waarin moderators dag in dag uit oordelen over alle geposte berichten.’

Wie zijn deze moderators? En wat zijn hun criteria? Zo werd het plan voor The Cleaners geboren. Jongstleden april had de Volkskrant een vergelijkbare reportage over ‘De hel achter de façade van Facebook’, waarin werd gesproken met twee Nederlandse digitale schoonmakers die volgens opgelegde richtlijnen werkten vanuit Berlijn. Voor de documentaire reisden de filmmakers af naar Manila, waar Facebook zijn grootste contigent anonieme waakhonden heeft gerekruteerd. ‘Vaak mensen zonder noemenswaardige opleiding, werkend voor een hongerloon, en met geheel andere opvattingen over democratie, meningsvrijheid, religie, het aanzien van politieke leiders of enig begrip van ironie.’ Ter illustratie: in de film wordt een Californische spotprent over Donald Trump elfduizend kilometer verderop in Manila offline gehaald, omdat het ‘diens statuur ondermijnt’ en hij ‘naakt wordt afgebeeld met een uitzonderlijk kleine penis’ – we zijn wel in het land van macho- dictator Rodrigo Duterte, per slot.

The Cleaners.

Even wat cijfers: in Manila is een dagelijks target voor een moderator 25 duizend beelden per dag. Die worden geproduceerd door de circa 3 miljard met elkaar verbonden volgers van sociale media, wereldwijd. Samen lanceren zij elke  minuut 500 uur aan videomateriaal en posten 2.5 miljoen berichten per minuut op Facebook. Ga daar maar eens cyberagentje in spelen. In fracties van seconden moeten de moderatoren beslissen: wat is oké, wat is propaganda, wat zet aan tot haat, wat is terrorisme, en wat is seksueel getint? ‘Zo is het verordonneerd door Facebook, maar het is natuurlijk dweilen met de kraan open. De moderators in Manilla mogen wel overleggen met collega’s in Berlijn of Warschau en straks ook Maleisië, maar wie te vaak overlegt is blijkbaar een twijfelaar en dus niet geschikt voor de job.’

Net als het verbod om over interne zaken te spreken met de buitenwereld contrasteert dit alles met de gepredikte 'openheid’ van Facebook. ‘De research was de zwaarste klus. De moderators durven zich niet uit te spreken voor de camera, uit angst voor verlies van hun baan. Het duurde lang om hun vertrouwen te winnen, ook al omdat ze intern enorm onder druk werden gezet door de security, zeg maar de Facebook-politie, die wordt aangestuurd door het hoofdkantoor in Californië. Wij hadden een paar lokale mensen in dienst, want anders vind je in Manila je weg niet. Dat team is gefotografeerd, en de foto werd verspreid onder de moderators – met de suggestie: spreek niet met deze mensen.’

Het klinkt naar Orwell, Blade Runner en Gotham City, vindt ook Hans Block, maar grappig is het allemaal niet. ‘In The Circle, de roman van Dave Eggers, wordt een nabije dystopische toekomst beschreven, maar ik vrees dat we er al middenin zitten.’

Codewoorden 

De cineasten ontdekten dat de moderators worden geacht nooit de naam Facebook te noemen, maar hun werk aan te duiden met codewoorden: ‘Ik werk voor het honey badger project’, is zo’n rookgordijn (het ‘honingdas-project’, vernoemd naar een klein woestijndier). ‘Ridicuul, toch? Alle accounts van de medewerkers worden dagelijks gescreend, wie lekt vliegt eruit.’ Zo komt het dat de film slechts ex-medewerkers sprekend opvoert, al komen er ook anonieme email-conversaties met de schoonmakers voorbij. Vragen aan de directie, ook die in Californië, zijn consequent nooit door Facebook beantwoord.

Tot zover de paranoia. ‘Zorgelijker is dat deze grote mediabedrijven hun platforms bewust zo hebben ingericht dat extremiteiten veel traffic genereren. Oprichter Mark Zuckerberg zegt altijd dat een paar kwaadwillenden zijn droom verstoren, maar het hele businessmodel is er op gericht populisme, volkswoede, haat en fake news een podium te bieden, verpakt in korte nieuwskoppen. Emotie en opstand ontlokken duizenden likes bij de gebruikers, de cijfers – niet zozeer de inhoud – van al dat verkeer kunnen worden gebruikt voor het werven van adverteerders, en adverteerders brengen bij Facebook geld binnen. Zo simpel is het.’

Nou ja, simpel. De film bevat fragmenten van hoorzittingen in het Amerikaanse Congres. Goedwillende senatoren ondervragen als hoeders van de democratie het Facebook-wonderkind, maar blijken hopeloze digibeten. ‘Dan vraagt een senator: hoe verdient u geld met Facebook? Zuckerberg verbaasd: nou, met adverteerders, natuurlijk. Hij kan zoveel dommigheid bijna niet geloven. Alle andere vragen ontwijkt hij met de mededeling; u hoort nog, ik ga dit opnemen met mijn team. Maar hij is de baas! Hij zal toch wel weten hoe het werkt?’

Overigens denkt Hans Block dat Zuckerberg niet alleen maar cynisch is. ‘Het is erger: hij gelooft in zijn droom. Hij is een idealist, en wil de keerzijde niet erkennen.’ Over tien jaar weten we meer, denkt hij. ‘Of het platform is dan werkelijk gedemocratiseerd, zodat de gebruikers de richtlijnen zelf kunnen opstellen. Of het wordt steeds meer een getto waarin alle diensten verkrijgbaar zijn, tot daten aan toe, zodat je nergens elders meer hoeft te browsen. Maar dan zit je wel voorgoed opgesloten in de ommuurde tuin der lusten van een onaantastbare, particuliere mediagigant. Aan ons de keuze.

Theatermakers 

Het Berlijnse regieduo Moritz Riesewick en Hans Block kent elkaar van de Theaterschool in Berlijn. Na hun opleiding wilden ze iets nieuws: geen klassiekers als Shakespeare en Tsjechov opvoeren, maar toneelstukken schrijven op basis van research over actuele onderwerpen. Het eerste plan was een schets van de achterkant van Facebook. Toen een Berlijnse filmproducent daarvan lucht kreeg, werd het plan omgebogen tot een alomvattende documentaire. Dat werd The Cleaners, het filmdebuut van het duo. 

Lees hier wat de Volkskrant nog meer schreef over de documentaire The Cleaners

The Cleaners geeft de schoonmakers van internet een gezicht (****)

Debuterend regieduo maakt eenvoudige vragen steeds complexer en verontrustender.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.