Interview Florian Henckel von Donnersmarck

Regisseur Florian Henckel von Donnersmarck: ‘Kunst is een litteken’

Na Das Leben der Anderen verfilmt Oscarwinnaar Henckel Von Donnersmarck (45) opnieuw een pijnlijke episode uit de Duitse geschiedenis.

Beeld uit de film Werk ohne Autor.

Of hij thuis in Duitsland kritiek verwacht? Florian Henckel von Donnersmarck (45), een dag na de wereld­première van zijn speelfilm in Venetië, slaat zijn ogen neer. ‘Die kritiek is er altijd. In Duitsland verwacht men een zekere politiek correctheid bij bepaalde onderwerpen. Ik vind dat zó saai.’

Werk ohne Autor, vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop, volgt het leven van een fictieve Duitse schilder die allerlei levensfeiten deelt met de in 1932 in Dresden geboren Gerhard Richter. Een statig, drie uur lang, vier decennia Duitse geschiedenis omvattend drama over ideologisch gestuurde kunst, oorlogsgruwelen, nazi’s, communisten en – uiteindelijk - traumaverwerking als voorwaarde voor grootse artistieke prestaties.

Regisseur Henckel von Donnersmarck won in 2007 een Oscar voor zijn debuut Das Leben der Anderen, een dramatische thriller over een Stasi-surveillant die begaan raakt met een door hem afgeluisterde scenarist en actrice en ze beschermt in zijn rapporten. Die film – hoe prachtig ook – schetste een vals beeld van de werkelijkheid, meenden Duitse publicisten: zo humaan konden Stasi-beambten beslist niet opereren binnen het totalitaire regime.

Kritiek

Bij Werk ohne Autor, eveneens gekozen als Duitse Oscarinzending (genomineerd in de categorie beste niet-Engelstalige film én beste camera), morde wederom een deel van de Duitse pers: hoe haalde Donnersmarck het in zijn hoofd beelden van het geallieerde bombardement op Dresden in een parallelmontage te combineren met gaskamergruwelen van de nazi’s? Waren die twee kwaden soms gelijk? En een critica van Der Spiegel had moeite met de wijze waarop Donnersmarck zijn actrices in beeld brengt; met vooral veel aandacht voor hun (blote) lichamen.

Maar de opvallendste kritiek verscheen vorige week, in het Amerikaanse tijdschrift The New Yorker. ‘Misbruik en grove verdraaiing’, stelde de doorgaans weinig mededeelzame Gerhard Richter in een korte reactie op Werk ohne Autor. Met Donnersmarck, die voorafgaand aan de opnamen uitgebreide gesprekken voerde met de 86-jarige kunstenaar, wil Richter niets meer te maken hebben. De filmmaker liet vervolgens weten dat Richter zijn film voor zover bekend niet heeft gezien, maar vooraf wel akkoord ging met het scenario.

Het is het soort controverse dat een film niet per se hoeft te schaden – biografisch geïnspireerde films zijn wel vaker niet naar de smaak van alle  ­betrokkenen. Afgelopen september stelde Donnersmarck in Venetië dat hij zich hoe dan ook weinig aantrekt van de opinies van derden. ‘Het is op zichzelf fijn om gewaardeerd te worden, maar niet noodzakelijk. Als het je daarom te doen is als kunstenaar, ben je compleet verloren.’

Imposante verschijning 

De Duitse cineast is een imposante verschijning: een ruim twee meter lange reus met een kindergezicht en woeste krans haar. Telg uit een roemrucht, ooit schatrijk Pruisisch prinsen- en gravengeslacht, voorzien van Duits en Oostenrijks paspoort, opgeleid aan Oxford, vloeiend in vijf talen.

Twee biografieën brachten hem op het idee voor Werk ohne Autor. ‘In Elia Kazans autobiografie (A Life, de in 1988 gepubliceerde memoires van de Amerikaanse cineast, red.) stond een zin die indruk op me maakte: dat ­artistieke genialiteit slechts het litteken is dat zich vormt op de wonden die het leven iemand toebedeelt. Dat idee kun je vrij ver oprekken. Zolang de wond nog open is, kun je dus geen kunst scheppen, want dan is er nog geen litteken. En als de wond groot is, zal het litteken – de kunst  – óók groot zijn. Ik vond maar geen geschikt verhaal voor dat idee, tot ik op een biografie van Gerhard Richter stuitte van de Duitse journalist Jürgen Schreiber (Ein Maler aus Deutschland, 2005, red.). Veel in Werk ohne Autor is fictie, maar een paar aspecten zijn wel echt zo gebeurd. Net als de schilder in mijn film had Richter een tante die werd ­vermoord door de nazi’s omdat ze schizofreen was. En er bestaat een bekend schilderij van Richter waarop je die tante ziet, terwijl ze haar neefje Gerhard vasthoudt. En dat kleine jongetje zou later verliefd worden op de dochter van een vooraanstaande nazi-arts. (De vader van Richters eerste vrouw was een SS-gynaecoloog die ten behoeve van ‘rasverbetering’ geesteszieken steriliseerde en ter dood veroordeelde, red.) Dat was een goed vertrekpunt voor een film. Het stond me toe de geschiedenis te vertellen van Duitsland: hoe daders en slachtoffers samenleven in één familie. En tegelijkertijd moet die jonge schilder uit de film zijn artistieke stem vinden.’

Florian Henckel von Donnersmarck op de première van Werk ohne Autor in Berlijn. Beeld Getty Images

In Werk ohne Autor leeft en werkt de schilder – die in de film Kurt heet – onder verschillende systemen: na de nazi’s is er het communistische Oost-Duitsland, later na zijn vlucht het vrije Westen. ‘De nazi’s en de communisten hebben allemaal een idee van wat kunst zou moeten zijn, ­proberen hun ideeën op te leggen. De schilder moet zich bevrijden van al die krachten, maar ze vormden hem wel. Neem één element weg en hij kon zijn grote kunst niet creëren. Het lijden vormt daarbij een hoeksteen: deze schilder doorleeft het verschrikkelijke en schept kunst uit dat verschrikkelijke. Ik denk dat het echt zo werkt. Hij (nu doelt Donnersmarck ook op de echte Richter, red.) zag zijn klasgenoten sterven in de vuurstorm van Dresden, zijn eigen vader hing zich op, zijn tante werd vermoord.

‘Dat zijn objectief verschrikkelijke feiten. Er zijn ook kunstenaars die van buitenaf bezien geen enorm verschrikkelijke dingen meemaken, maar als je bijvoorbeeld Proust leest: die was zó sensitief dat klein leed voor hem even afgrijselijk was. Zo was zijn litteken alsnog groot genoeg om grote kunst te scheppen.’

De foute schoonvader van de schilder uit de film wordt gespeeld door de Duitse steracteur Sebastian Koch, die eerder te zien was in Das Leben der Anderen. ‘Ik ga het script alleen maar schrijven als jij de bad guy speelt, zei ik tegen Sebastian. Hij is charmant, bezit iets magnetisch. Dat maakt hem interessant. Ik wil dat dit monster iemand is naar wie je graag kijkt.’

Die schoonvader van de schilder is behalve een (oud-)nazi ook een bekwaam arts, die soms levens redt en gedijt in het naoorlogse Duitsland. ‘Ik denk dat als de nazi’s zo opzichtig wreed waren zoals je het in sommige films ziet, heel Oostenrijk en Duitsland in het verzet had gezeten. Het is belangrijk te tonen dat het kwaad slinkser is: dat het zich verhult, dat het kwaad zich vermengt met zaken die verleidelijk zijn, met daden die nuttig lijken. De schoonvader is een moordenaar, maar nog steeds een ongelooflijk goede dokter. Dat hij ook mensen redt, maakt hem niet minder slecht. Maar als iemand een sterke gave bezit, zal hij daar altijd iets mee doen. Ik heb dat vaak gezien, bij mensen met talent, op allerlei gebieden. Iemand die ongelooflijk goed is in het verleiden van vrouwen, zal dat altijd blijven doen. Zélfs als hij gelukkig getrouwd is.’

Met een lachje: ‘Oké, misschien is dat niet de beste analogie.’

De Volkskrant gaf de film Werk ohne Autor drie sterren. De volledige recensie leest u hier

Jolie en Depp

Work ohne Autor is Florian Henckel von Donnersmarcks derde speelfilm: na Das Leben der Anderen liet hij zich verleiden tot de regie van de alom gehekelde Hollywoodthriller The Tourist (2011), waarin Angelina Jolie en Johnny Depp elkaar achternazitten in Venetië. Henckel von Donnersmarck, terugkijkend: ‘Ze bieden je een filmproject aan: of je een jaar wilt doorbrengen met twee van de charmantste mensen, op de mooiste plek ter wereld. Hoe leuk is dat?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.