Regisseur Amat Escalante wilde een vrije film maken

De cineast Amat Escalante ontleedt in zijn nieuwste horrorfilm de Mexicaanse samenleving op sublieme wijze: aan de hand van een wellustige octopus.

De opvallendste verschijning in La región salvaje, de delirische vierde film van de Mexicaanse regisseur Amat Escalante (38), is wellicht het best te omschrijven als een buitenaardse seksoctopus. Het glibberige tentakelwezen huist in een houten hutje, ergens diep in de donkere Mexicaanse bossen. Dat klinkt op papier nogal griezelig en horrorachtig, maar volgens de mysterieuze jonge vrouw Verónica, die zich in de film door het wezen laat beminnen, biedt deze alien 'louter plezier'.

Dat is niet helemaal waar, maar het is beter hier niet te veel te verklappen, qua seksoctopus.

Soap

Verónica zal in het verdere verloop van La región salvaje langzaam het leven van een ogenschijnlijk normaal Mexicaans gezinnetje ontregelen. Dit deel van het verhaal is eenvoudiger te behappen. Het lijkt zelfs wel wat op de plot van een soap: eerst ontmoet Verónica de homoseksuele verpleger Fabián, die haar hondenbeet behandelt. Fabián onderhoudt op zijn beurt een stiekeme affaire met Ángel, een machoman die tegenover zijn vrouw annex huismoeder Ale grossiert in geforceerd homofobe uitspraken (als Fabiáns homoseksualiteit maar niet hun kinderen besmet!). Fabián en Ale zijn overigens broer en zus: het lijkt daarmee een kwestie van tijd voor de affaire boven water komt. En anders staat Verónica klaar om de boel verder te ontwrichten, met raadselachtige adviezen voor Fabián: 'Volg de stroom, je kunt niet verdwalen.'

La región salvaje is inderdaad nogal vreemd, beaamt de regisseur via Skype. En het is niet erg als je zijn film ook na afloop niet helemaal begrijpt. Het kweken van begrip, van een rationele verstandhouding tussen zijn publiek en hetgeen zich op het witte doek afspeelt, is niet zijn doel. Escalante wil de toeschouwer in de eerste plaats laten voelen. Wie de film rationeel bekijkt, ziet een verhaal over een gezin dat uit elkaar valt onder druk van een conservatieve, heteronormatieve samenleving. Wie zich eraan overgeeft en zich laat betoveren door onheilspellende beelden waarin het onderbewuste/geheime/verstopte op allerlei manieren wordt uitgebeeld (een boom in een donker bos waarvan de wortels volledig zichtbaar zijn, bijvoorbeeld), maakt een reis door het onderbewuste van zijn filmpersonages. 'Het monster', zegt Escalante, 'is een verlengstuk van hun verborgen lusten en verlangens.'

Recensie La región salvaje ****

De seksscènes zijn onvergetelijk en eigenlijk niet te bevatten. Ook je eigen brein wordt langzaam maar zeker door de octopus gepenetreerd.

Conversatief en religieus

Om zijn film verder te doorgronden, loont het even stil te staan bij de plek waar Escalante opgroeide. In Guanajuato, een bescheiden stad met zo'n 70 duizend inwoners in het midden van Mexico, op enkele honderden kilometers van Mexico-Stad, vormde de cineast zijn wereldbeeld. 'Het is een oude, kleine stad. Binnen tien minuten sta je midden in de natuur. Als kunstenaar zit je er goed: het jaarlijkse Festival Internacional Cervantino is een van de grootste culturele evenementen van Mexico. En het is de geboortestad van de grote schilder Diego Rivera. Maar het is ook een conservatieve, religieuze stad. Benauwend. In mijn films laat ik onder meer zien hoe die conservatieve moraal alles en iedereen in de omgeving beïnvloedt.'

Die aanpak bezorgde hem op jonge leeftijd de status van provocateur. Zijn korte debuutfilm Amarrados (te zien op YouTube), een ongepolijst miniportret van een lijmsnuivend straatjongetje, werd geweigerd op een lokaal kortefilmfestival. 'Ik was niet goed genoeg, dacht ik, tot ik ontdekte dat mijn film om politieke redenen was geweigerd. Ik zou mijn stad in een negatief daglicht plaatsen.'

Enfant terrible

Het Filmfestival van Rotterdam bood uitkomst: de film van Escalante, destijds 23 jaar, werd in 2003 geselecteerd voor de kortefilmsectie. Van het geld dat hij verdiende als videotheekmedewerker in Guanajuato kocht hij een vliegticket. 'Ik was te verlegen om mijn film voor een publiek in te leiden, iets wat in Rotterdam gebruikelijk bleek. Het was op dat moment voldoende om bij de première te zijn. In Rotterdam herwon ik mijn zelfvertrouwen als filmmaker.' Na Rotterdam stuurde Escalante een e-mail naar landgenoot Carlos Reygadas, die zijn debuutfilm Japón deels had gefinancierd via het aan het Rotterdamse festival gelieerde Hubert Bals Fonds. Reygadas werd zijn tijdelijke mentor: Escalante was zijn assistent op de set van het harde drama Batalla en el cielo (2005), Reygadas trad in hetzelfde jaar op als producent van Escalantes speelfilmdebuut Sangre, een al even kaal drama over het uitgedoofde burgerbestaan van een Mexicaans stel op middelbare leeftijd.

Escalantes enfant terrible-status laaide weer op met Los bastardos (2008), waarin hij een verhaal vertelt over twee criminele Mexicaanse immigranten in Los Angeles. Tot frustratie van Mexicaanse critici, want waarom beziet Escalante zijn landgenoten ook in het buitenland met negatieve blik? Zijn status bestendigde hij met het expliciet gewelddadige drugskarteldrama Heli (2013), een film die in eerste instantie meer aandacht kreeg vanwege de scène waarin iemands piemel frontaal in beeld in brand wordt gestoken dan vanwege de aanklacht tegen een corrupt systeem dat resulteert in ongelijkheid, uitbuiting en akelig geweld. 'In Mexico werd ik een verrader genoemd, weer omdat ik geen rooskleurig beeld van mijn land schetste.' Ditmaal omarmde hij de controverse. De meest kritische reactie - 'kunst of landverraad?' - bereikte de Mexicaanse poster van Heli. Op het filmfestival van Cannes kreeg Escalante steun uit onverwachte hoek: de jury onder leiding van Steven Spielberg bekroonde de Mexicaan tot beste regisseur. 'Dat heeft mij enorm geholpen tijdens de productie van La región salvaje. Ik wilde een vrije film maken - en dat is volgens mij gelukt. Je wordt vertrouwd wanneer iemand als Spielberg zich achter je schaart. Ik moest nog steeds met een klein budget werken, maar echte vrijheid is onbetaalbaar, dat bestaat alleen als je volledig wordt vertrouwd.'

Onvrijheid

La región salvaje oogt weliswaar vreemd en complex, maar de film begint met een even akelig als eenvoudig krantenartikel over een mishandelde homoseksuele man die in een rivier is gevonden. 'Het was een walgelijk artikel, zoals volgens mij alleen Mexicaanse kranten walgelijk kunnen zijn. Verdronken flikker gevonden, stond er in kapitalen op de voorpagina. Mexicaanse kranten publiceren voortdurend de vreselijkste details over misdaden. Het gaat niet eens altijd over drugsgerelateerd geweld. Een samenleving waarin mensen niet echt vrij zijn, waarin je in een aantal gevallen niet kunt zijn met degene naar wie je verlangt, is medeplichtig aan het geweld dat voortkomt uit die onvrijheid.'

Bovendien blijft 93,7 procent van de misdaden in Mexico onopgelost', zegt de regisseur. Op het onbestemde gevoel dat deze statistiek hem bezorgt, bouwde Escalante zijn film. 'Alsof deze misdaden worden begaan door een soort geest. Dat sterkte mij ook in het idee een monster in mijn nieuwe film te stoppen: iets wat onverklaarbaar is, omdat de alledaagse werkelijkheid in mijn land ook onverklaarbaar kan zijn.'

Op de aftiteling bedankt hij de Poolse cultregisseur Andrzej Zulawski, die in zijn krankzinnige paranoiahorrorfilm Possession (1981) een vergelijkbaar filmmonster als verbeelding van het innerlijk introduceerde. 'Misschien zal hij mijn film ooit zien, dacht ik tijdens de montage. Maar hij overleed begin vorig jaar, een half jaar voor de première. Het voelde logisch de film aan hem op te dragen.'

Eigenzinnige filmers

Na de eeuwwisseling braken ze stuk voor stuk door buiten Mexico. De opvallende en eigenzinnige filmmakers Alejandro González Iñárritu (Birdman, The Revenant), Guillermo del Toro (Pan's Labyrinth, Pacific Rim) en Alfonso Cuarón (Children of Men, Gravity). Het is de generatie voor Amat Escalante. 'Ongelofelijk hoe ze het hele land de afgelopen jaren hebben geïnspireerd. Ze hebben elkaar enorm geholpen, zoals Carlos Reygadas mij in het begin van mijn carrière hielp. Daarmee braken ze met een traditie: voorheen kon je alleen verder komen in de Mexicaanse filmwereld als je er de juiste mensen kende.'

Besluipen

Escalantes monster kwam uit Denemarken, waar de regisseur werd geïntroduceerd bij Peter Hjorth, de vaste effectenman van Lars von Trier. Het eindresultaat - deels siliconen, deels computertrucage - nam een forse hap uit het budget, maar overtuigt volledig. Kers op de taart is de Noorse zangeres Jenny Hval, met haar stem volgens Escalante de ideale vrouw om de abstracte zuchten van het monster in te spreken.

Ook uit de Von Trier-stal kwam de Chileens-Deense cameraman Manuel Alberto Claro, een man met een scherp oog voor de dromerige en nachtmerrieachtige scènes. Cruciaal bij een film die het onderbewuste van zijn personages blootlegt. 'Ik zocht naar een combinatie van het sociaal-realisme uit mijn eerdere films en elementen van het fantasygenre. We willen het gevoel creëren alsof het monster overal aanwezig is: in het bos, in de bomen, in de dieren, in de lucht. Dat het iedereen bekijkt en iedereen beïnvloedt. Vandaar die korte scènes waarin de camera langzaam op het bos inzoomt, of op een verlaten steegje in de stad. Alsof iets deze plekken besluipt.'

Dat de film niet bij iedereen landt, is Escalante niet ontgaan. 'Met mijn volgende film keer ik terug naar de realiteit. Ik ben even klaar met monsters.' Sinds Spielbergs lof voor Heli ontvangt Escalante geregeld aanbiedingen uit Hollywood, maar voorlopig weigert hij alles. 'Als ik iets in Hollywood maak, moet het een film zijn die volledig uit mijn koker komt. Ik laat mij niet inhuren voor het verhaal van een ander.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.