Regietalent Nina Spijkers: 'Ik probeer altijd een familie te creëren'

Lef: een 18de-eeuwse klassieker inkorten van elf naar bijna twee uur. Regietalent Nina Spijkers deed het met Don Carlos van Friedrich Schiller. Ze moest wel.

Nina Spijkers (links achterin) luncht met haar acteurs tijdens de repetities van Don Carlos. Beeld Aurélie Geurts

Dit is haar lievelingszin, en die klemtoon, die moet anders. Nina Spijkers (27) noemt zichzelf een taalfetisjist. Of, half-schuldbewust: een intense perfectionist. In haar regies komt het aan op een klemtoon. En dat valt op. Sinds haar afstuderen in 2014 heeft ze zich in de kijker gespeeld met die taligheid, gepaard aan een keuze voor weerbarstig materiaal. Voor haar nieuwste productie buigt ze zich met vier jonge acteurs over een klassieker uit 1787 die in de oerversie een uurtje of elf in beslag neemt: Don Carlos van Friedrich Schiller. Het is vrijdagmiddag in Haarlem, de repetitieweek is bijna klaar, maar nog één keer die zin: 'De mens is méér dan U van hem denkt.'

Waarom wilde je juist dit lange, klassieke stuk doen?

'Don Carlos is als een goed popnummer. Zo'n geliefd liedje dat je al lang kent en dat op het moment dat je het live hoort, toch weer voor een magische ervaring zorgt, met kippenvel en al. Schiller schreef het stuk vlak voor de Franse Revolutie en situeerde het in de Tachtigjarige Oorlog. Dat zijn twee tijdsgewrichten waarbij dat van ons naadloos aansluit. Dat is een gruwelijk idee. Er zijn nu weer vrijheden in het geding; het vrije denken bijvoorbeeld en de vrijheid van godsdienst, als een Wilders gaat roepen dat we de islam moeten verbieden. Dit stuk gaat over die waarden. Als je het hoort, denk je: ik ben het hier zó mee eens, waarom vergeet ik dat zo vaak? Kippenvel.'

Don Carlos

Met Xander van Vledder, Linde van den Heuvel,
Justus van Dillen, en Judith Noyons.
Première: 23 april, Toneelschuur Haarlem.

Hoe krijg je zo'n lang stuk in een uur en drie kwartier?

'Ik heb een extreme bewerking gemaakt. Maar we raken de taal niet aan, alle taal blijft Schiller. Ik heb de essentiële elementen behouden. Die versterken we, door ze in samenspraak (in koor, zeg maar) te zeggen. We brengen het energiek, met veel tempo, snelle wisselingen. Zo is het nu een anarchistisch theatraal pamflet van vier jonge mensen in opstand.'

Geen liefdes en intriges? Geen koning die zich bedreigd voelt, geen markies die zich als vertrouweling opwerpt?

'We hebben twee lagen binnen de voorstelling. De vier jonge opstandelingen spelen Don Carlos en daar gooien ze zich helemaal in, met alle psychologie en keuzes die bij hun personages horen. Het zijn mensen die steeds moeten kiezen tussen hun idealen en hun persoonlijke belang. Dat in gevecht zijn met jezelf is een ander herkenbaar thema dat mij na aan het hart ligt. Ook ik ben vaak met mezelf bezig, terwijl ik allerlei dingen zie die ik voor anderen zou kunnen doen. Ik voel me vaak schuldig.'

Vond je het moeilijk om zo te snoeien in de tekst?

'Viel mee. Ik kende het stuk zo'n beetje uit m'n hoofd en wist precies waar ik kon knippen. Maar het was wel nieuw. Ik ga voor het eerst door de grens van anderhalf uur heen en dat is weer een stap. Tijdens al dat voorbereidend werk kreeg ik op gegeven moment gigantische behoefte aan de stemmen van de acteurs. Ik wist niet of wat ik had bedacht zou werken, totdat we het met z'n allen hardop zeiden. Zeker samenspraak moet je horen. '

Houden ze nog wel een beetje van je?

'Ik probeer altijd een familie te creëren, ik hou van harmonie. In die laatste, altijd lastige en onzekere anderhalve week kan ik ze vertrouwen geven.'

Wilde je altijd al dit vak in? Je komt tenslotte uit een theaternest.

'Op mijn 6de zag ik Jacob Derwig en Halina Reijn in Hamlet. Meesterlijk. Mijn vader Jaap Spijkers speelde in die voorstelling, maar ik keek alleen maar naar dat jonge stel en ik dacht: dit is het. Actrice. Om niet het-kindje-van te blijven (haar moeder is actrice Myranda Jongeling, red.), ging ik op m'n 18de naar Engeland om auditie te doen voor de toneelschool. Krampachtig hield ik vast aan die droom - die intussen niet meer bij me hoorde. Ik zie me nog staan, met die gewisselde ponden en auditieformulieren met zo'n fotootje erop geplakt. En opeens dacht ik: nee.

'Toen ben ik theaterwetenschappen in Kent gaan doen. Doodongelukkig was ik er. Totdat ik kon uitspreken wat ik werkelijk wilde: regisseren. Dat dan in een eerste recensie weer m'n ouders worden genoemd, tja. Inmiddels heb ik er geen last meer van.'

Wat heb je van je theatervaders - Theu Boermans, artistiek directeur van het Nationale Toneel, en Johan Simons, leider van NTGent - geleerd?

'Van Theu heb ik het ambacht geleerd. Waar er een punt of een komma moet. En een klemtoon! Daarvoor heb ik een gehoor ontwikkeld, dat komt door hem. Van Johan heb ik geleerd wat het betekent om niet te weten, om los te laten, om acteurs de vrijheid te geven, om je te laten verrassen. Mijn hele regieopleiding zat ik op het puntje van m'n stoel en hij heeft me geleerd achterover te leunen.

'Daartussenin zou ik me willen bewegen, tussen ambacht en intuïtie.'

Friedrich Schiller.

Friedrich Schiller

Johann Christoph Friedrich von Schiller (1759 - 1805) was een Duitse dichter, filosoof, arts, historicus en toneelschrijver. Zijn eerste toneelstuk De rovers (1781) was een sensatie vanwege republikeinse sympathieën en kritiek op corruptie. Schiller raakte in de stad Weimar goed bevriend met de toen al beroemde schrijver Johann Wolfgang von Goethe. Onder Schillers toneelstukken zijn Maria Stuart en Wilhelm Tell. Onder meer Beethoven heeft poëzie van hem gebruikt.

In Don Carlos beschrijft Friedrich Schiller de verwoestende kracht van macht, die liefde, vriendschap en tolerantie verplettert.

Wanneer Friedrich Schiller (1759 - 1805) begint te schrijven aan Don Carlos zucht Europa onder het absolutisme en wordt de roep om vrijheid luider. Don Carlos verschijnt in 1787, twee jaar voor de Franse Revolutie. Door het hele stuk weerklinkt een schreeuw om een rechtvaardiger en vrijere wereld.

Don Carlos, kroonprins van Spanje, is verliefd op zijn stiefmoeder Elisabeth, die hem ooit als bruid is beloofd. Om politieke redenen is zijn vader, koning Philips II, met haar getrouwd. Carlos rebelleert tegen de autoriteit van zijn vader en wordt daarmee een gevaar voor de staat. Don Carlos' enige vriend is de idealistische markies van Posa. Maar wanneer Posa zich in het centrum van de macht bevindt, denkt hij op deze plek zijn idealen van een humanere wereld te kunnen verwezenlijken en offert daarvoor jeugdvriend en bondgenoot Carlos op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden