REGERINGEN ALS TOTALITAIRE LEUGENFABRIEKEN

De films naar de boeken van Philip K. Dick veranderden het aanzien van sciencefiction. De toekomst was niet langer een exotisch oord, maar een herkenbare wereld vol chaos....

Op het filmfestival van Venetië presenteerde Ridley Scott vorige maand een oude film in een nieuw jasje: Blade Runner – The Final Cut. De regisseur beloofde dat deze vijfde versie – ook de eerdere Director’s Cut was toch niet helemaal naar wens – van de sciencefictionklassieker uit 1982 écht de laatste was.

Wantrouwige critici zullen Scott betichten van het uitwringen van zijn belangrijkste melkkoe, maar voor de fans levert de nieuwste versie van Blade Runner weer fijn discussiemateriaal op. Is de premiejager Deckard, gespeeld door Harrison Ford, menselijk of toch een ‘replicant’? Welke nieuwe aanwijzingen heeft de Final Cut in petto? Houdt Scott de mythe intact?

De invloed van Blade Runner kan nauwelijks overschat worden, schrijft Jason P. Vest in zijn boek Future Imperfect: Philip K. Dick at the Movies. De film veranderde het aanzien van sciencefiction. De grimmige beelden van Los Angeles in 2019 – een smeulende industriële woestenij, waar het altijd regent, altijd donker is – zetten de toon voor wat Vest typeert als de ‘New Bad Future’.

In de sciencefictionfilms na Blade Runner werd de toekomst niet langer voorgesteld als een exotisch oord, maar als een herkenbare wereld vol chaos, wantrouwen, politieke repressie en surveillance. Een uitvergroting van bestaande maatschappelijke problemen en individuele angsten.

Dat is te danken aan Philip K. Dick. Na Blade Runner, gebaseerd op Dicks roman Do Androids Dream of Electric Sheep?, volgden nog vele andere Dick-verfilmingen. Ze waren niet allemaal even succesvol, maar ze laten zien hoezeer Dicks pessimistische spel met identiteit, realiteit en illusie gemeengoed is geworden. Tal van filmmakers werden erdoor beïnvloed.

Vest, literatuurwetenschapper en filmliefhebber, beschrijft in zijn boek uitgebreid de acht Philip K. Dick-verfilmingen die tot 2006 gemaakt zijn. Hij verliest zich niet in gedetailleerde vergelijkingen tussen boek en film, en is ook geen Dick-adept die iedere afwijking van de schrift verkettert. Als meest geslaagde films noemt hij Blade Runner, Steven Spielbergs Minority Report (2002) en Richard Linklaters A Scanner Darkly (2006). De laatste zeer getrouw aan de bron, de eerste twee vrije bewerkingen.

De aantrekkingskracht van Dicks werk, betoogt Vest, schuilt in de fundamentele onzekerheid. Niet alleen het publiek wordt steeds op het verkeerde been gezet, ook de personages zelf hebben weinig houvast. Robots lijken als twee druppels water op mensen, herinneringen zijn onbetrouwbaar omdat ze geïmplanteerd kunnen worden, regeringen zijn totalitaire leugenfabrieken. Zowel Blade Runner, Total Recall (Paul Verhoeven, 1990), Screamers (Christian Duguay, 1995) als Impostor (Gary Fleder, 2002) draaien om de vraag of mensen wel zijn wie ze denken te zijn.

De thema’s doen inmiddels zo vertrouwd aan, dat Vest er terecht aan herinnert dat Dick (1928-1982) wel degelijk een originele geest was. Hij schreef zijn meest invloedrijke boeken en verhalen in de jaren zestig en zeventig, en stierf voordat hij de eerste verfilming van zijn werk kon zien. Zijn paranoïde fictie was deels een reactie op de Koude Oorlog, maar is nog lang niet verouderd.

Future Imperfect is niet het definitieve werk over de invloed van Philip K. Dick op de cinema, want Vest beperkt zich tot besprekingen van de afzonderlijke films. Een overkoepelende visie ontbreekt. Daarvoor is het misschien ook nog te vroeg: er staan, in Hollywood en daarbuiten, nog veel meer Dick-verfilmingen op stapel. Voorlopig blijft de toekomst er somber uitzien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden