PROFIEL

Red de fagot!

Misschien is het wel het instrument met de allerfraaiste klank, maar toch heeft de fagot het moeilijk: niet sexy genoeg. Wie leert nu blazen op zo'n lange kachelpijp? Het Holland Festival zet een kleine actie op touw: red de fagot!

Beeld Valentina Vos

Nee, de fagot is niet altijd de meest amicale onder de muziekinstrumenten. In Prokofievs muzieksprookje Peter en de Wolf 'speelt' het blaasinstrument de rol van Peters grootvader, een grumpy old man. Toen fagottist Bram van Sambeek een keer meespeelde in het stuk, zette hij grootvaders nukkigheid lekker venijnig aan. Gevolg: een paar kinderen renden huilend de zaal uit. Weinig kans dat die later in de muziekschool vrolijk naar de fagot grijpen als ze een instrument moeten kiezen.

Toch kan het anno 2015 niet aan Van Sambeek liggen (noch aan Prokofiev) dat de fagot in de verdrukking zit. Dit jaar is Van Sambeek ambassadeur voor zijn eigen instrument in de actie 'Red de Fagot' van het Holland Festival. De fagot staat nog niet op de lijst van met uitsterven bedreigde muziekinstrumenten, maar de teruglopende belangstelling op muziekscholen en conservatoria is toch op zijn minst zorgelijk. Orkesten die een fagottist van topniveau willen, moeten vaak zoeken in het buitenland. 'Ik zou graag wat meer concurrentie hebben', zegt Van Sambeek (1980), die na tien jaar in het Rotterdam Philharmonisch een solocarrière is begonnen.

Ook bij hem kwam de liefde voor de fagot niet uit de lucht vallen. Toen hij rond zijn 10de de blokfluit ontgroeide, viel hij op de saxofoon, een sexy ding met een stoere uitstraling. 'Ik wilde een glimmend instrument.' Een slimme zet van zijn moeder bracht hem uiteindelijk toch bij de fagot. 'Tijdens een open dag op de muziekschool voerde ze me geblinddoekt door de gangen, zodat ik alleen het geluid van de afzonderlijke instrumenten als referentie had. Toen ik de fagot hoorde, wist ik meteen: dit is de klank die bij me blijft.'

Fagot ontleed

1. De fagot heeft net als de hobo een dubbelriet (klarinet en saxofoon hebben een enkelriets mondstuk). Hiervoor worden twee bladen van de arundo donax (pijlriet) aan het eind samengebonden tot een buisje.

2. Het buisje wordt op de S-bocht geplaatst, het gebogen metalen luchtpijpje aan de houten buis. Door het aanblazen begint het riet te trillen en ontstaat de klank.

3.De vleugel (bovenstuk).

4.
Het onderstuk.

5. In de loop der jaren kreeg het instrument steeds meer kleppen.

6. De vingers kunnen ook geplaatst worden op losse gaten.

7. Handsteun.

8. Bevestiging voor beensteun.

Een doorsneefagot meet algauw 2,5 meter, de lengte van een contrafagot kan zelfs oplopen tot 6 meter.

De fagot bestaat uit vier buizen, gemaakt van esdoornhout en deels gevoerd met gevulkaniseerd rubber of epoxy (kunsthars).

Weinig sex

Het valt niet te ontkennen dat zo'n meterslange houten buis weinig sexappeal heeft bij pubers. 'Een fagot is niet bling-bling zoals een dwarsfluit of een trompet', zegt fagotexpert en -reparateur Maarten Vonk, die naar eigen zeggen 'hele karakterstructuren' weet op te hangen aan de keuze voor een bepaald instrument. 'Zie je in de repetitiepauze van een orkest twee mensen schaken: violisten. Staan er een paar luidruchtig grappen te maken: slagwerkers.'

Fagottisten zijn over het algemeen bescheiden mensen, zegt hij, ze zijn dienstbaar aan het orkest, al is er genoeg solomuziek geschreven voor het instrument. Vonk: 'Ze vinden een solootje wel lekker, maar dan gaan ze graag weer terug in het orkest. Dat lage, soms wat dreunende fagotgeluid moet je aanspreken.'

En wat het instrument er ook niet aantrekkelijk op maakt voor kinderen en jongeren is de bespeelbaarheid. Vonk: 'Het instrument is, in tegenstelling tot de meeste andere blaasinstrumenten, greeptechnisch onlogisch en complex. Soms heb je aan elke hand zes vingers en twee duimen nodig voor een goede greep.'

Beeld x

Hard werken, beaamt Van Sambeek. 'Een hobo heeft van nature een wat penetrante klank en komt dus wat beter door. Een fagottist in een orkest moet keihard werken. Orkesten zijn in de loop der jaren steeds luider gaan spelen, maar het fagotvolume bleef hetzelfde. Je sneeuwt gemakkelijk onder.'

Hiertegenover staan het warme, houtachtige timbre (een belangrijke smaakmaker in elk orkest) en het grote bereik. 'De fagot heeft ook een lyrische, zangerige kant', zegt Van Sambeek. 'Dat, en zijn grote bereik, maken het voor mij het ideale instrument.'

Van Sambeek verliet het Rotterdams Philharmonisch om zijn eigen weg te gaan en treedt nu als soloartiest op over de hele wereld. 'Veel collega's houden pop en klassiek strikt gescheiden, maar ik wil spelen wat ik mooi vind - klassiek, jazz, pop, hardrock.' Van Sambeek speelt af en toe ook werk van Metallica, 'een behoorlijk klassiek georiënteerde band'.

Bekende fragmenten

Stravinksy, beginmaten en Sacre du Printemps
Vivaldi, 39 concerten voor fagot solo
Mozart, beginmaten Requiem
Sandie Shaw, Puppet on a String
The Mamas & the Papas, Dancing Bear
The Mo, Nancy

Onder anderen de Finse componist Sebastian Fagerlund en de Amerikaanse Vanessa Lann hebben solomuziek voor hem geschreven. 'Er mag best wat meer solomuziek worden geschreven. De fagot wordt nog te veel gezien als een begeleidingsinstrument. Dat is niet terecht.'

Voorafgaand aan een aantal concerten op het Holland Festival worden korte fagotsolo's gespeeld, in opdracht geschreven door onder anderen Michel van der Aa, Louis Andriessen, Vanessa Lann, Arnoud Noordegraaf en Calliope Tsoupaki.

LUISTER ZELF

Op YouTube is het nodige te bekijken en te beluisteren om de verschillende facetten van het instrument te ontdekken:

Sergio Azzolini, pionier op barokfagot:

Paul Hanson, pionier op de elektronisch versterkte fagot:

Gustavo Núñez, solofagottist Koninklijk Concertgebouworkest

Bekijk het filmpje hier.

Bram van Sambeek met hammondorgel en drums, de bluesy kant van de fagot:

Hedendaags repertoire van de Finse componist Sebastian Fagerlund (door Bram van Sambeek en Lahti Symphony o.l.v. Okko Kamu):

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden