interviewRebecca Solnit

Rebecca Solnit: ‘Als een vrouw wordt verkracht, geslagen of vermoord, dan treft dat alle vrouwen’

Rebecca Solnit: ‘Het is voor vrouwen zoveel beter dan het is geweest. Maar het is nog lang niet zo goed als het zou moeten zijn.’ Beeld Trent Davis Bailey
Rebecca Solnit: ‘Het is voor vrouwen zoveel beter dan het is geweest. Maar het is nog lang niet zo goed als het zou moeten zijn.’Beeld Trent Davis Bailey

In haar net vertaalde memoir vertelt essayist en feminist Rebecca Solnit hoe ze leerde om zich als vrouw gehoord en gezien te weten. Waarom is dat zo belangrijk, niet alleen voor haar maar voor alle vrouwen?

Laura de Jong

Als kind durfde schrijver, feminist, klimaatactivist en essayist Rebecca Solnit (1961) haar mond niet open te doen. In haar memoires Recollections of My Nonexistence – de Nederlandse vertaling, Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid is deze week verschenen – schrijft Solnit dat ze een meester werd in de kunst zich onzichtbaar te maken.

Nu is Solnit allesbehalve onzichtbaar. Ze wordt gezien als een van de toonaangevende Amerikaanse denkers op het gebied van feminisme. Ze schreef twintig boeken over onder meer emancipatie, kunst, milieu, klimaat en politiek. Haar stukken worden gepubliceerd op de opiniepagina’s van The New York Times tot The Guardian. En ze verwierf in 2008 een miljoenenpubliek met haar essay Mannen leggen me altijd alles uit, waaruit ook de term ‘mansplaining’ (een samentrekking van ‘man’ en ‘explain’) is voortgevloeid.

Het gaat over mannen die iets uitleggen wat een vrouw allang weet, waarbij die mannen zich niet laten onderbreken en de vrouw behandelen als een toehoorder, in plaats van een gesprekspartner. In het geval van Solnit betrof het een man die haar minutenlang op een neerbuigende toon haar eigen boek stond uit te leggen. Toen tot hem doordrong dat zij de auteur was, stond hij met zijn mond vol tanden.

Solnit is opgegroeid in Los Angeles, in een gezin met drie broers. Haar vader heeft een Joods-Poolse achtergrond, haar moeder katholiek-Ierse wortels. In haar memoires is Solnit open over haar gewelddadige jeugd en het misbruik dat toen plaatsvond. En over hoe ze ook later op straat werd lastiggevallen en bedreigd. Maar Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid gaat vooral over hoe ze een stem vond, leerde die stem te gebruiken en hoe belangrijk dat is.

Want, zegt Solnit, die op een mooie, haast zangerige toon spreekt: ‘Als je geen stem hebt, niet gezien wordt als iemand die de moeite waard is om gehoord te worden, ben je geen volwaardig lid van het gezin, de gemeenschap en de samenleving. Vrouwenstemmen zijn lang onderdrukt, in diskrediet gebracht en nog steeds zijn er situaties waarin vrouwen zich niet durven uitspreken. Toen ik jong was, was ik onzichtbaar, werd ik niet gezien als iemand die iets te zeggen had. En dat geldt voor jonge vrouwen in het algemeen.’

Is dat nu nog zo?

‘Het feminisme heeft de afgelopen vijftig jaar veel bereikt. Maar we proberen duizenden jaren vrouwenhaat en patriarchaat ongedaan te maken. Dus het is zoveel beter dan het is geweest, maar lang niet zo goed als het zou moeten zijn.’

Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid is een memoir, een genre dat in Nederland minder wordt gebruikt. Waarom is het een fijn genre?

‘Ik schrijf sinds de jaren tachtig over geweld tegen vrouwen. Ik had het over nieuwsgebeurtenissen, over statistieken en de grote impact van dat geweld. Maar ik had het gevoel dat ik nog niet goed had overgebracht wat het innerlijk doet met een jonge vrouw om te leven in een wereld waarin sommige mensen je het zwijgen willen opleggen, je willen vernederen en soms vernietigen, en dat de samenleving daar niet over wil praten, niets van wil horen.

‘Er waren bijvoorbeeld wel feministen in de jaren tachtig die over verkrachting spraken, maar de cultuur als geheel behandelde elke verkrachting als iets uitzonderlijks, iets extreems. Als vrouw moest je het accepteren en zien te voorkomen, door je gedrag te veranderen en je vrijheden in te perken. Het werd niet gezien als iets wat de samenleving zou moeten veranderen, instituties, politie of de rechterlijke macht. Verkrachting binnen een huwelijk werd niet erkend als een misdaad. We spraken bij geweld tegen vrouwen alleen over de vreemdeling die uit de struiken sprong, niet over intimidatie op het werk en verkrachting door kennissen. Geweld tegen vrouwen is lang genormaliseerd, op televisie, in films en boeken.’

Heeft u een voorbeeld?

‘Er speelt nu een discussie in de VS. Een grote uitgeverij (Random House, red.) heeft onlangs besloten geen biografie over schrijver Norman Mailer (1923-2007) te publiceren. Veel ouderwetse mensen raken daar erg overstuur van.’

Die vinden dat hij wordt gecanceld.

‘Andere mensen brengen naar voren dat Norman Mailer zijn vrouw met een mes neerstak op een feestje, omdat ze hem tegensprak. En ook in zijn werk is er veel geweld tegen en minachting voor vrouwen. Ondanks dat werd hij in het openbaar behandeld als een van de grote Amerikaanse schrijvers. Sommigen beweren nog steeds dat hij dat is. Dat je in de taal, de kunst en het leven zulke gruwelijke dingen kunt doen, terwijl dat zelfs je reputatie bij de mainstream niet in gevaar brengt – dat is voor mij een voorbeeld van hoe corrupt die mainstream was. Het is dezelfde cultuur waarin wordt gevraagd: wat heeft ze gedaan, dat ze in elkaar is geslagen?’

Rebecca Solnit: ‘Als kind dacht ik dat er alleen in mijn gezin geweld tegen vrouwen was en dat ik alleen maar het huis uit hoefde. Toen ik dat op mijn 17de deed, kwam ik in een wereld waar dat geweld overal was. Dat was een enorme schok voor me.’  Beeld Trent Davis Bailey
Rebecca Solnit: ‘Als kind dacht ik dat er alleen in mijn gezin geweld tegen vrouwen was en dat ik alleen maar het huis uit hoefde. Toen ik dat op mijn 17de deed, kwam ik in een wereld waar dat geweld overal was. Dat was een enorme schok voor me.’Beeld Trent Davis Bailey

U was 6 jaar oud toen u uw eerste essay schreef. Het luidt in zijn geheel: ‘Als ik later groot ben ga ik nooit trouwen.’

‘Het is grappig, maar ook triest. Het gaat over het feit dat het huwelijk van mijn ouders verschrikkelijk en gewelddadig was. Mijn moeder voelde zich machteloos, gevangen en ongelukkig. Dat wilde ik niet. Vroeger betekende het huwelijk voor een vrouw een verlies van persoonlijke macht. Dat is nu veranderd. Maar het huwelijk van mijn ouders was diep ongelijk. Ik weet dat er huwelijken waren waar de man vriendelijker was, maar hij kreeg nog steeds van de wet een enorme hoeveelheid controle over haar, een vrouw kon geen bankrekening openen zonder zijn toestemming. Ze was als een kind of een bediende.’

Kon u met uw moeder over die ongelijkheid praten?

‘Natuurlijk deed ik dat, ze scheidde van mijn vader, maar mijn moeder was ingewikkeld. Ik heb over haar geschreven in een ander boek, The Faraway Nearby (2013). Ze omarmde het feminisme, maar was ook antifeministisch. Ze kon niet duidelijk zien, en ik kon niet goed overbrengen, dat ze andere verwachtingen van mij had dan van mijn drie broers. En ze was vaak boos op mij, deels omdat het voor haar veiliger voelde om boos te zijn op mij dan op de mannen in haar leven. In zekere zin had ze het idee geïnternaliseerd dat een vrouw voor andere mensen moet leven. Dus wilde zij voor mijn broers zorgen, maar ze wilde dat ik, haar dochter, voor haar zou zorgen.

‘Er speelden zo veel ingewikkelde dingen, die eigenlijk gingen over vrouw-zijn in een cultuur van vrouwenhaat. Ze was ook competitief als het ging om schoonheid. Terwijl je nooit competitief moet zijn met iemand die 33 jaar jonger is dan jij. Het was een verschrikkelijke relatie. In sommige opzichten droeg ze een persoonlijke verantwoordelijkheid, maar in andere opzichten ging het ook over hoe vrouwen misvormd worden door het patriarchaat.’

In uw memoires lees je hoe u van jongs af aan die patriarchale structuren zag. Het komt soms ook eenzaam over.

‘Ja, dat was het ook. Mijn familie haatte meisjes en vrouwen. Ik werd gepest als ik meisjesdingen deed, en later kwam daar bodyshaming bij. Als kind dacht ik dat er alleen in mijn gezin geweld tegen vrouwen was en dat ik alleen maar het huis uit hoefde. Toen ik dat op mijn 17de deed, kwam ik in een wereld waar dat geweld overal was. Dat was een enorme schok voor me. De andere schok was dat niemand vond dat dit schokkend was. Ik heb het gevoel dat de samenleving pas tien jaar geleden is begonnen erover te praten, met een nieuwe feministische golf. Niet alleen in de VS, maar ook in India, Latijns-Amerika en Europa.’

U vertelt in het boek dat u uw beroemdste essay, Mannen leggen me altijd alles uit, in één ochtend heeft geschreven. Dat essay ging viraal en werd door miljoenen mensen gelezen.

‘Toen ik het schreef, dacht ik dat het een scherp maar grappig essay zou worden. Alles waar ik al jaren mee bezig was, kwam erin samen. De anekdote over een man die mij mijn eigen boek ging uitleggen, speelde vijf jaar daarvoor. Maar het begon met een verhaal dat ik in de jaren tachtig had gehoord. Ik had een vriendje met een oom die kernfysicus was. Aan tafel vertelde die oom een verhaal dat hij zelf grappig vond, over een buurvrouw uit zijn rijke buurt die ooit ’s nachts naakt het huis was uitgerend, gillend dat haar man haar probeerde te vermoorden.

‘Hij vond het grappig omdat hij aannam dat een vrouw die dat deed, gek moest zijn. Zijn enige argument daarvoor was de veronderstelling dat het in de keurige witte middenklasse normaal is dat vrouwen gek zijn en dat het niet normaal is dat mannen hun vrouw vermoorden. Natuurlijk bewijzen de statistieken dat hij ongelijk heeft. Echtgenoten vermoorden hun vrouwen vrij regelmatig als ze wit zijn en uit de middenklasse komen. Zijn weigering om die realiteit te erkennen, was zijn weigering om een ​​vrouw te geloven die waarschijnlijk in een staat van extreem gevaar en extreme nood verkeerde. En hij moest erom lachen. Dit laat zien hoe moeilijk het is voor een vrouw om geloofd te worden.’

Solnits bureau (dat een rol speelt in Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid).  Beeld Privécollectie
Solnits bureau (dat een rol speelt in Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid).Beeld Privécollectie

U schrijft dat een stem hebben draait om geloofwaardigheid, hoorbaarheid en gewicht. En dat vrouwen op alle drie de punten zijn benadeeld.

‘Je zag het ook bij de Harvey Weinstein-zaak. Hij kon veertig jaar lang zijn gang gaan, omdat hij wist dat hij in een samenleving leefde waarin hij ermee weg kon komen. Dat haar woord minder serieus zou worden genomen dan het zijne. En dat is niet alleen zo bij extreme geweldszaken, het gebeurt ook bij kleine dingen dat een vrouw niet wordt geloofd. Op het werk, aan de eettafel. Dat is precies dezelfde structuur als bij zaken die gaan over leven en dood.

‘Dat probeer ik in Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid te laten zien, dat het de hele cultuur is. Ik heb zo vaak meegemaakt dat een man iets vreselijks zegt of doet en dan volhoudt dat het niet echt is gebeurd. Dat ik de onbetrouwbare getuige ben. Ik beschrijf ook hoe ik als beginnend schrijver door de mannen in de uitgeverswereld werd behandeld.

‘Als je kijkt naar de geschiedenis van verkrachtingen in Amerika, is er vaak de aanname dat een vrouw routinematig liegt en mannen niet. Terwijl er bij veel andere misdaden niet van wordt uitgegaan dat slachtoffers liegen en daders de waarheid spreken. Natuurlijk zijn er overal leugenaars. Maar er zijn niet veel redenen waarom vrouwen zouden zeggen dat iets is gebeurd, terwijl dat niet zo is. Er is wel alle reden om te ontkennen dat je zojuist een misdrijf hebt begaan, waarbij je een gevangenisstraf riskeert.’

Na dat essay bent u een beroemdheid geworden. In hoeverre is uw leven veranderd?

‘Beroemdheid is zo’n grappig woord, ik denk daarbij aan mensen als Beyoncé, niet aan mijzelf. Ik word herkend door een minderheid. Maar het maakt het gemakkelijker. Ik geloof in wat ik zeg en doe. Dus is het geweldig om meer invloed te hebben, op te komen tegen vrouwenhaat, pleitbezorger te zijn voor klimaatactie, mensen te helpen om zich te verzetten tegen Donald Trump en de fascistische rechtervleugel in de VS.

‘En ik kan ervan leven. Dat had ik nooit verwacht, dat ik de kost zou verdienen als essayist. Ik dacht dat ik er de rest van mijn leven baantjes naast zou moeten hebben. De eerste tien jaar als freelanceschrijver was ik behoorlijk arm. Het beste van beroemd worden is dat je in een schijnwerper kunt veranderen en andere zaken, mensen, doelen en politiek kunt belichten. Ik help ook enkele jonge schrijvers van kleur om gepubliceerd te worden.’

Rebecca Solnit als net afgestudeerde student.  Beeld Privécollectie, foto David Solnit
Rebecca Solnit als net afgestudeerde student.Beeld Privécollectie, foto David Solnit

Uw stijl is meanderend maar ook gedetailleerd. Hoe heeft u alles zo precies onthouden?

‘Niet alles! Maar ik onderhield vriendschappen waarin brieven en daarna e-mails belangrijk waren. Met één vriendin mailde ik dagelijks. Het was alsof we een dagboek voor twee personen bijhielden. We schreven over wat we hadden gekookt, over kleine details die in ons leven speelden. Daar kon ik op terugvallen. Een van de kleine tragedies van onze tijd is dat e-mails in de beginjaren werden gemodelleerd naar brieven, maar dat ze tegenwoordig lijken op sms’jes: kort, saai en technisch. Niet vergelijkbaar met de geweldige brieven die bewaard zijn gebleven van William Wordsworth of Virginia Woolf, brieven die helpen de textuur van een leven te reconstrueren.’

Is dat misschien ook de functie van een memoir? Een soort vervanging van brieven?

‘Ja, maar brieven zijn het ruwe materiaal. Deze memoires gaan over hoe ik vandaag denk, dat is anders dan hoe ik gisteren dacht. Ik ben waarheidsgetrouw, maar selecteer zorgvuldig om mijn ​​punt te maken.

‘Het belangrijkste wat ik wilde overbrengen: zelfs als jou persoonlijk niet het ergste is overkomen – ik ben niet verkracht, hoewel ik te maken heb gehad met meerdere pogingen en veel intimidatie – worden we allemaal wel degelijk beïnvloed. Je wordt niet alleen beïnvloed door wat er in het verleden is gebeurd, maar ook door wat in de toekomst zou kunnen gebeuren. Vrouwen begeven zich dagelijks in een wereld waarin ze moeten denken: is het veilig om daarheen te gaan? Moet ik een taxi nemen? Kan ik lopen? Biedt deze man me dit aan omdat hij later een seksuele gunst verwacht? Ik wilde laten zien dat als een vrouw wordt verkracht, geslagen of vermoord, alle vrouwen worden getroffen. En je kunt het niet als individu oplossen. De oplossing is niet persoonlijk, de oplossing is collectief.’

Wie is Rebecca Solnit?

De Amerikaanse historicus, schrijver en activist Rebecca Solnit (1961) is een van de belangrijkste denkers van dit moment op het gebied van feminisme, milieu, kunst en politiek. Haar boeken en essays zijn bekroond met talloze prijzen en worden over de hele wereld vertaald. Ze woont in San Francisco. In Nederland werd een aantal van haar essays gepubliceerd op De Correspondent en verschenen er vertalingen van haar boeken bij uitgeverij Podium, waaronder De moeder aller vragen, Wiens verhaal is dit? en Mannen leggen me altijd alles uit.

Rebecca Solnit: Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid. Uit het Engels vertaald door Lette Vos. Podium; 288 pagina’s; € 25.

null Beeld Podium
Beeld Podium
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden