100 Voorwerpen Karel Appel

Realistische schilderscènes in de documentaire van Jan Vrijman (1961)

Door een daad aan het daglicht getreden om zijn schoonheid te tonen (beter bekend als: het schilderij waardoor Jan Vrijman Karel Appel filmde)

Doek van Karel Appel. Foto Jan Vrijman / Beeld en Geluid

De minst geloofwaardige scènes in biopics over schilders zijn vaak die waarin wordt geschilderd. Je ziet de schilder in kwestie dan een poosje wantrouwend naar het canvas staren, om het vervolgens grommend te lijf te gaan. Zulk gedrag heeft weinig van doen met de bedachtzame activiteit die schilderen in werkelijkheid is, maar leuk om te zien is het wel. Er bestaan echter lijntjes naar de realiteit, bijvoorbeeld in de documentaire De werkelijkheid van Karel Appel.

Die film dateert uit 1961 en werd gemaakt door de journalist Jan Vrijman. Karel Appel, kapperszoon uit de Dapperbuurt, was toen al veranderd in Karel Appel, jetset-schilder met kopers in New York. Hij woonde in Parijs. Negatieve kritiek had hem het vaderland doen verlaten. Appels hysterisch kleurrijke beesten en mensfiguren: Nederlanders zagen er weinig in. Vrijman wel. Eerder interviewde hij Appel voor Vrij Nederland (openingsvraag: ‘Wat doe je op het ogenblik, Karel?’ Antwoord: ‘Ik rotzooi maar een beetje aan.’), nu kwam er een film. Budget: een ton.

Stills uit 'De Werkelijkheid van Karel Appel' Foto Jan Vrijman / Beeld en Geluid

Het werd een curieus stuk cinema: springerig, nouvelle vague-achtig. Behalve buitenopnamen van Parijs en een overzicht van Appels kunst toonde de film vooral beelden van de schilder aan het werk. Hij leek een beetje op de jonge Stalin. Appel sloeg op het doek en kneep driftig in verftubes en debiteerde cryptische volzinnen als: ‘Ik ga uit van mijn materie, en mijn materie is verf’.

Kijkers begrepen: dit was geen fijngevoelig heertje. Dit was een onstuimige schilderbruut. Het beklijfde. Alle recente nuanceringen ten spijt staat Karel Appel nog altijd synoniem aan dat: expressief, instinctief, en zo u wilt: barbaars. Die mythe is meer wijdverspreid dan alleen zijn persoon. Vraag de gemiddelde Telegraaf-lezer hoe een moderne schilder aan het werk eruitziet, en je krijgt een omschrijving die in de buurt komt van Appels gedrag in Vrijmans film.

Stills uit 'De Werkelijkheid van Karel Appel' door Jan Vrijman Foto Jan Vrijman / Beeld en Geluid

De productie had aardig wat voeten in de aarde. Omdat Appels Parijse atelier te klein was voor de opnameapparatuur verplaatste men de set naar het landhuis Groeneveld in Baarn. De maestro arriveerde in een witte cabrio. Hij mopperde over het gebrek aan oude lappen om zijn kwasten aan af te vegen. Na zes dagen vruchteloos ijsberen door het atelier begon hij opeens te schilderen. Vrijman filmde hem vanuit elke denkbare hoek, maar aan het eind miste hij nog één shot: en face. De filmer zon op een manier om Appels aanvallen van voren vast te leggen.

De oplossing diende zich aan in de vorm van een doek waaruit in het midden een rechthoek was geknipt. Daar was een glasplaatje bevestigd, waardoor Vrijman Appel van voren kon filmen. Deze beelden monteerde hij met de eerdere opnamen. Wie de film ziet krijgt daardoor de indruk dat Appel slechts één schilderij maakte, From the beginning. In werkelijkheid was er nog een doek, Door een daad aan het daglicht getreden om zijn schoonheid te tonen. Het bestaat nog. Het hangt in de brasserie van het Ambassade Hotel in Amsterdam. Een beigekleurig vierkant met daarop een grote, rode ‘P’ en verfstrengen in donkerblauw en geel, en de uitgeschreven titel. De uitsparing in het midden kreeg een houten lijstje. Het is een grappig curiosum. Mooi is het niet, maar dat het bijdroeg aan de Appel-mythe leidt geen twijfel.

Stills uit 'De Werkelijkheid van Karel Appel' door Jan Vrijman Foto Jan Vrijman / Beeld en Geluid

Gemaakt in 1961

Gebruikt door Jan Vrijman in zijn Appel documentaire De Werkelijkheid van Karel Appel.

Te zien in de brasserie van het Ambassade hotel

Gemaakt van olieverf op doek + houten lijst aan de binnenkant

Particuliere collectie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.