Boekrecensie Lichtjaren – Een geschiedenis van de fotografie

Razend interessante verhalen over de opkomst van de fotografie ★★★★☆

Met hilarische, overtuigende anekdotes laat Hans Rooseboom zien hoe fotografie de wereld naar haar hand zette. En daarna langzaam volwassen werd.

Home of a Rebel Sharpshooter (1863), de beroemde foto die Alexander Gardner maakte tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. Beeld Alexander Gardner / Getty

Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog maakte Alexander Gardner een beroemde foto, die iedere patriot in het hart raakte. Een soldaat van de zuidelijke opstandelingen, een scherpschutter, is gesneuveld bij de slag bij Gettysburg in 1863 en ligt gestrekt in zijn schuttersputje. Naast hem staat het geweer waarmee hij zijn laatste schot heeft gelost. Home of a Rebel Sharpshooter, noemde Gardner de scène, een van de vroegste fotografische getuigenissen van oorlogshandelingen sinds de uitvinding van het medium in 1839.

Een aangrijpend beeld is het, met die eenzame dode wiens serene gelaat naar de camera is gekeerd, een arm eeuwig ontspannen naast de romp gevleid: het refereert aan Michelangelo’s Pietà. De rebel kon uitgroeien tot een American Hero door de foto van Gardner en vooral door diens intensieve bemoeienis met de enscenering, alsook door zijn leugentjes over wat er op de foto is te zien.

Gardner was nogal overijverig geweest in zijn streven een universeel beeld van leed en heldendom te creëren. Niet alleen had hij de verderop gestorven soldaat eigenhandig naar het schuttersputje gesleept – ‘a more photogenic spot’, aldus Gardner – en in die fraaie houding gedrapeerd. Ook behoorde de vermeende scherpschutter niet tot de opstandelingen, maar was hij infanterist bij de noordelijke Unionisten. Bovendien was het geweer dat hem flankeert niet van hem.

Anno 2020 zouden Gardners gedragingen op geen enkele clementie kunnen rekenen – onethisch gesol met een dode, journalistieke desinformatie – maar in de beginjaren van de fotografie lag dat anders. Fotografen stonden in die tijd nog in de traditie van de schilderkunst: schilders waren gewend hun veldslagen een hogere betekenis toe te kennen dan de getuigenis van één gevecht. Het ging de schilder niet om precies die slag, maar om het grotere verband van patriottisme en tijdloze heldenmoed. Gardner handelde, als kind van zijn tijd, vooral in de geest van die traditie.

Opkomst van de fotografie

Het is een van de vele razend interessante verhalen over de geschiedenis van de fotografie die aan bod komen in het boek Lichtjaren van Hans Rooseboom, sinds 25 jaar conservator fotografie van het Rijksmuseum. In twaalf hoofdstukken, gelukkig niet chronologisch maar thematisch gerangschikt, beschrijft hij hoe het medium dat in 1839 curieus genoeg op twee plekken vrijwel tegelijk werd uitgevonden, in Frankrijk en in Engeland, uitgroeide van het minderwaardige broertje van de grote schilderkunst tot prominente telg in de familie van de hedendaagse beeldcultuur.

In toegankelijk, zij het niet altijd lenig proza beschrijft Rooseboom hoe de camera zich losmaakte van de studio, waaraan zij aanvankelijk goeddeels was geketend wegens haar reuzenformaat en de ingewikkelde fotochemie. Hoe de camera handzaam en draagbaar werd en de weg naar de buitenwereld vond. Hoe foto’s, aanvankelijk slecht in een oplage van één, door het gebruik van negatieven makkelijker konden worden gedupliceerd, en welke rol verbeterde druktechnieken speelden bij de popularisering van het medium en de verspreiding van het wereldnieuws.

Boulevard du Temple, Paris. Dit beeld van Louis-Jacques-Mandé Daguerre uit 1838 zou de eerste foto zijn waarop een levend mens staat afgebeeld. Beeld Louis-Jacques-Mandé Daguerre / Getty
Fotoserie van een galopperend paard door fotograaf Eadweard Muybridge (1887). Beeld Eadweard Muybridge / Getty

Aan de hand van hilarische en overtuigende anekdotes belicht Rooseboom hoe de ethiek van de fotografie zich heeft ontwikkeld (grofweg van Gardner tot aan de vermeende beeldmanipulatie van een World Press Photo-winnaar), hoe (en met hoeveel weerstand) de naaktfotografie haar intrede deed en pornografie om zich heen greep, en hoe losjes in het verleden al werd omgegaan met feiten ten gunste van een groter, meeslepend verhaal. Eugene Smith, Robert Capa, Dorothea Lange: veel van die grote namen uit de fotogeschiedenis hebben in hun reportages situaties geënsceneerd, informatie weggemoffeld of omstandigheden geromantiseerd. Rooseboom beschrijft hun kleine en minder kleine uitglijders met mildheid, want de opvattingen over journalistiek en dus ook over fotografie zijn steeds aan verandering onderhevig. Als Rooseboom iets aantoont met zijn boek, is het dat een kritische blik op de voorgespiegelde werkelijkheid van foto’s onverminderd noodzakelijk is en onafhankelijke journalistieke controle van levensbelang. Verfraaien, aandikken, verzinnen  niets menselijks is de fotografie vreemd.

Rooseboom is in Lichtjaren niet scheutig met beschouwingen over eigentijdse verschijnselen als de selfie of de invloed van foto’s van mobieltjes (zoals die uit de gevangenis Abu Ghraib in Irak, of de foto van de vermoorde Theo van Gogh die De Telegraaf publiceerde). Eigentijdse fotografen worden niet veel genoemd, alsof de auteur zijn vingers in het licht van de historie nog niet aan het heden durft te branden. En het is jammer dat in een boek over fotografie de foto’s zelf er in zowel aantal als formaat wat bekaaid af komen. Zo is wel de foto uit 1936 afgedrukt van dictator Stalin, geflankeerd door drie communistische leiders, maar ontbreken de vervolgfoto’s waarop te zien is hoe de vazallen die in ongenade vielen een voor een werden weggesneden of -geretoucheerd: het soort visuele leugenachtigheid dat tegelijk hilarisch en huiveringwekkend is.

Dorothea Lange: Migrant Mother (1936). Beeld Dorothea Lange / Getty

Hans Rooseboom: Lichtjaren  Een geschiedenis van de fotografie 
Meulenhoff; 305 pagina’s; € 27.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden